شهرستان میانه

شهرستان میانه یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقیاست که در جنوب شرقی آن قرار دارد. شهر میانه مرکز این شهرستان است.

جمعیت مرکز شهری برابر با آمار سال نود هجری شمسی ۹۵۵۰۵ نفر است ولی در موقع فصل کاری یعنی ۵ ماه از سال مرکز شهر به بیش از ۱۲۵۰۰۰ نفر می‌رسد.این شهرستان دارای ۲ نماینده در مجلس شورای اسلامی است.


پیشینه و سابقه تاریخی شهرستان میانه به ده‌ها سال قبل از میلاد مسیح بازمی‌گردد و بعضی نوشته‌ها سابقه تاریخی میانه را تا ۷۲۰ سال پیش از میلاد نیز نقل می‌کنند.

وجود کتیبه‌های آشوری و اورارتویی در بعضی مناطق آذربایجان و کشف آثار باستانی و مجسمه‌های سفالین در شهرستان میانه، قدمت تاریخی آن را به دوره‌های پیش از تشکیل دولت ماد می‌رساند.

نام گذاری

 
میانه در استان آذربایجان در دوره خلفای عباسی
 
میانا در نقشه‌ای سیاسی خاورمیانه سال ۱۸۶۶
 
میانا در دوره افشاریانتوسط Emanuel Bowen در سال 1747 میلادی

در نقشه‌ی سیاسی از منطقهٔ خاورمیانه که در سال ۱۸۶۶ میلادی توسط آلوین جوئت جانسون (Alvin Jewett Johnson) ترسیم‌شده‌است، نام تاریخی مرکز این شهرستان به صورت Miana یا میانا ذکر شده است. [۱]

در نقشه‌ی امپراطوری ایران که توسط آقای Emanuel Bowen در سال ۱۷۴۷ میلادی در زمان دودمان افشاریان ترسیم شده است، نام مرکز این شهرستان به صورت Miana یا میانا ذکر شده است. [۲]

در نقشه ای که توسط Nicolas de Fer [۳] نقشه بردار فرانسوی در سال 1697 تهیه شده است، نام مرکز این شهرستان به صورت Miana یا میانا ذکر شده است. [۴]

میانج نام دهی از دهستان انگوران بخش ماه نشان شهرستان زنجان می باشد [۵] و نباید با مرکز شهرستان میانه اشتباه شود.

شهرستان میانه به نام محال گرمرود شهرت داشته و دارد. [۶]

آثار باستانی[ویرایش]

از آثار باستانی شهرستان میانه می‌توان به مسجد سنگی ترک، پل دختر، پل میانه، قلعهٔ دختر، شهر سوختهٔ کاغذکنان، کاروانسرای جمال‌آباد و بقعهٔ امامزاده اسماعیل و قلعه نجفقلی خان اشاره کرد.

مراکز فرهنگی

موزه آثار باستانی

این موزه تاریخی در سال ۹۳ در داخل شهر میانه افتتاح گردید و شامل آثار تاریخی دوران ساسانیان تا قاجار است.

جغرافیا

شهرستان میانه، در جنوب شرقی استان آذربایجان شرقی قرار دارد و به عنوان پهناورترین شهرستان شمال غرب کشور ۵۹۱۹ کیلومتر وسعت دارد. شهرستان‌های سراب،چاراویماق حدود شمالی و غربی آن را می‌پوشاند. حدود جنوبی این شهرستان با قسمتی از جنوباردبیل هم جوار است. شهرستان خلخال واقع در استان اردبیل نیز همسایه شرقی این شهرستان به‌شمار می‌رود. گوشه شمال غربی حدود شهرستان میانه از ۸۲ کیلومتری جنوب شرقی تبریز شروع و به طول ۸۰ کیلومتر به سمت جنوب و شرق کشیده می‌شود. مرکز شهر میانه، به خط مستقیم در ۱۳۸ کیلومتری جنوب شرقی تبریز قرار دارد. شهرستان میانه به همراه هشترود و چاراویماق دوازده هزار کیلومتر وسعت دارند و مردمان مناطق یاد شده بعد از تبریز برای امور اقتصادی خود به شهر میانه مراجعه می‌کنند.

شهرستان میانه و مناطق روستایی آن دورترین نقاط نسبت به مرکز استان به‌شمار می‌رود این شهرستان در ۴۷ درجه و ۴۲ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه و ۲۰ دقیقه عرض شمالی، بین دو رشته کوهبزقوش و قافلانتی واقع شده و ۱۱۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. وجود کتیبه‌های آشوری و اورارتویی در بعضی مناطق آذربایجان و کشف آثار باستانی و مجسمه‌های سفالین در شهرستان میانه، قدمت تاریخی آن را به دوره‌های پیش از تشکیل دولت ماد می‌رساند. در پی حفاریهایی که در سال ۱۳۵۲ شمسی در یکی از قریه‌های اطراف میانه به نام آرموداق انجام گرفت یک مجسمه سفالین مربوط به دوره ساسانیان کشف شد. این تندیس توسط رئیس اداره باستان‌شناسی وقت به موزه باستان‌شناسی تبریز منتقل گردید. (جغرافیای میانه، ص۲۷)

پستی و بلندی و ارتفاعات مهم

شهرستان میانه، در جنوب رشته کوه بزقوش قرار دارد. ارتفاع عمومی زمین در این شهرستان، از ۷۵۰ متر در منتهی الیه گوشه جنوب شرقی آن دره قزل اوزن تا ۳۳۰۰ متر در قلل رشته کوه بزقوش متغیر است.

 
پل دختر در شهرستان میانه

شیب عمومی زمین به جز در گوشه جنوب شرقی شهرستان، در کلیه نقاط آن به سمت مرکز (شهر میانه) می‌باشد و در نهایت تمامی دامنه‌ها به قزل اوزن ختم می‌شوند. از نظر شکل زمین، قلل ۲۵۰۰ الی ۳۳۰۰ متری بزقوش و زمین‌های وسیع و کم شیب پایین آن در غرب دره گرمه چای ویژگی اصلی نیمه شمالی شهرستان را تشکیل می‌دهد.رشته کوه بزقوش، که در قسمت جنوب سبلان و در شمال میانه قرار گرفته و دره علیای تلخه رود از کوه‌های بزقوش می‌باشد. امتداد این رشته کوه از مغرب به مشرق و به طول ۱۲۰ کیلومتر و ارتفاع آن در اطراف شرقی تا حدود ۳۸۰۰ متر، ولی در طرف غربی از ارتفاع آن کاسته می‌شود و در جنوب شهرستان سراب ۳۱۷۰ متر و در شیشک در حدود ۲۴۵۰ متر ارتفاع دارد. رشته کوه بزقوش در جنوب شهرستان سراب و از خود میانه کاملاً نمایان است و دو دره در طرفین بزقوش قرار گرفته که یکی آجی چای و جلگه سراب است که آن را از سبلان (ساوالان) جدا کرده و دیگر درقارلانقوچای می‌باشد که از بین بزقوش و سهند جاری است. پل‌دختر در بین راه میانه به زنجان و بر سر رودخانه قزل اوزن در شرق کوه قافلانکوه واقع شده‌است. از تاریخ ساختمان پل اطلاعات درستی در دسترس نیست. عده‌ای از باستان‌شناسان تاریخ پایه‌های آن را به عهد ساسانی نسبت می‌دهند ولی با توجه به شیوه معماری تاریخ ساخت آن را به قرن هشتم هجری تخمین زده‌اند.

این پل بارها بتوسط افراد و شاهزاده‌های مختلف مورد مرمت قرار گرفته و آخرین آن به سال ۱۳۱۳ توسط اداره کل باستان‌شناسی و اداره فرهنگ میانه واداره مرمت یافته‌است. آخرین شکست آن در روز ۲۰ آذر ماه ۱۳۲۵ به وی اتفاق افتاده و آن زمانی که قوای دمکرات هنگام عقب‌نشینی و تعقیب از طرف قوای نظامی دولت مرکزی، بتوسط مین چشمه بزرگ آن را فرو ریخته و تا حال مرمت نشده باقی است.

این پل دارای سه چشمه بزرگی است که چشمه وسطی هم بلندتر و هم عریض‌تر است و به این علت از وسط پل بطرفین دارای شیبی است. آب برهای طرفین چشمه بزرگ از سنگ و به صورت مثلثی است. دهلیزها و کنودهایی در اطراف چشمه بزرگ به چشم می‌خورد که بوسیله دو نیم ستون چند ضلعی باستقامت پل می‌افزاید. بر روی پایه وسطی پل کتیبه آجری به خط نسخ به چشم می‌خورد که قسمتی از آن محو شده و از بین رفته و در سمت چپ کتیبه‌ای دیگر است که تاریخ ۹۳۳ هجری را نشان می‌دهد که آخرین تاریخ مرمت آن را نشان می‌دهد که بتوسط شاه بیگم بنت محمدبیگ موصللو انجام گرفته‌است.

عده‌ای عقید ه بر این دارند که چون سازنده آن دختری از شاهزادگان بوده به آن علت اسم دختر بر آن نهاده شده‌است که هر کدام بحث و داستان شیرین بخود دارد؛ ولی عقیده متفق القول باستان شناسان بر این است که ایزدبانوی ناهید، خدای آب و باران و فراوانی یکی از فرشتگان آئین زرتشت بوده و بخاطر آنکه این پل‌ها که اهمیت ویژه‌ای در زندگی و اقتصاد مردم داشته و از سیل آبها و خطرات جوی و طبیعی در امان باشد اسم دختر را برای آن می‌نهادند که این فرشته از آن‌ها نگهداری و پاسداری نماید.

آب و هوا و پوشش گیاهی

شهرستان میانه دارای دو نوع اب و هوا در سال می‌باشد به‌طوری‌که در نیمی از سال بهار و تابستان اب و هوایی نیمه خشک و کرم و در فصل پاییز دارای اب و هوای سرد و کوهستانی می‌باشد. متوسط بارش سالانه ۳۲۰ میلی‌متر در نقاط کم ارتفاع جنوب شرقی و در بالای ارتفاعات بزگوش (بخش کندوان) از ۳۹۳ تا ۶۰۰ میلی‌متر متغیر است. متوسط دمای سالانه نیز در این شهرستان، ۳ الی ۵/۱۴ درجه سانتی‌گراد، در مناطق مختلف آن می‌باشد همچنین بخش کندوان این شهرستان دارای طبیعتی بکر و سرسبز می‌باشد.

به‌طور کلی، مشخصات این شهرستان طبق گزارش سازمان برنامه و بودجه، به شرح زیر می‌باشد: - حداکثر درجه حرارت متوسط سالانه، ۷/۱۸ درجه سانتی‌گراد. - حداقل متوسط درجه حرارت سالانه، ۹/۴ درجه سانتی‌گراد. - حداقل میزان رطوبت نسبی هوا، ۴۸ درصد - حداکثر میزان رطوبت نسبی هوا ۶۸ درصد. - از نظر پوشش گیاهی، دارای انواع و اقسام گیاهان خودرو می‌باشد که حدود ۴۰ رقم انواع گیاه را دربر می‌گیرد. از جمله: کنگر وحشی، علف آبه، چچم یا چچن، بولاغ اوتی، کاکوتی، بومادران، مرضه کوهی، قازآیاغی، ترشک، اسپند، خاکشیر، ریواس، پونه، نعناع کوهی، درمنه و کهلیک اوتی و… می‌باشد.

منابع آب شهرستان

منابع آب‌های سطح الارضی و رودخانه‌های میانه و میزان آب دهی آن به شرح زیر است:

  1. رودخانه شهرچای، با ۱۳۰ میلیون مترمکعب
  2. قارلانقوچای با ۵۱۰ میلیون مترمکعب
  3. رودخانه آیدوغموش با ۱۵۰ میلیون مترمکعب
  4. رودخانه قزل اوزن با ۱۲۵۰ میلیون مترمکعب
  5. گرمه چای (گرمرود) با ۳۰۰ میلیون مترمکعب

همه این رودخانه‌های از طریق قزل اوزن به دریای خزر وارد می‌شوند. علاوه بر این‌ها چندین رود کوچک دیگر از جمله رودخانه شیخ احمد ترکمان، صومعه، اشلق، قوری چای که از رشته کوه بزقوش سرچشمه گرفته و به رودخانه قزل اوزن می‌ریزند.

تعداد چشمه‌های کوچک و بزرگ و در حدود ۲۹۶ رشته قنات، با عمق، طول و میزان آب نسبتاً، کم در قسمت‌های مختلف شهر و روستا پراکنده هستند که بخشی از آب مورد نیاز شهرستان را تأمین می‌نمایند.

تعداد بخش‌ها، دهستانها و نقاط روستایی و شهری[ویرایش]

شهرستان میانه مرکز فرمانداری ویژه دارای سه بخش به نامهای بخش مرکزی، بخش کاغذکنان و بخش کندوان می‌باشد. این شهرستان دارای پنج شهر به نامهای میانه، ترکمانچای، آچاچی، ترک و آقکنداست. بخش مرکزی دارای هفت دهستان و بخش کاغذکنان و کندان هریک دارای سه دهستان می‌باشد. بدین ترتیب مجموع دهستانهای شهرستان میانه، به ۱۳ دهستان می‌رسد که کلاً ۵/۴۴۷۷ کیلومترمربع مساحت دارد وبزرگ‌ترین شهرستان استان آذربایجان شرقی است. در کل شهرستان میانه ۴۰۳ آبادی وجود دارد که ۵۰ آبادی خالی از سکنه می‌باشد.

راه‌های ارتباطی

  • جاده قدیم میانه-زنجان-تهران
  • جاده قدیم میانه-بستان آباد-تبریز
  • جاده میانه-هشترود
  • جاده میانه-قره آغاج-میاندواب
  • جاده میانه-فیروزآباد-خلخال
  • راه آهن سراسری تهران -میانه-تبریز

جاده در حال احداث:

  • میانه- سراب
  • میانه- فومن
  • میانه-نیر

راه آهن میانه- تبریز راه آهن میانه اردبیل

تقسیمات کشوری[ویرایش]

شهرها:میانه- آچاچی

شهرها:آق‌کند

شهرها:ترک

  • بخش ترکمانچای
    • دهستان اوچ‌تپه غربی
    • دهستان بروان شرقی
    • دهستان بروانان غربی
    • دهستان بروانان مرکزی

شهرها: ترکمانچای

دانشگاه‌ها

  • دانشگاه آزاد اسلامی واحد میانه
  • دانشگاه آزاد اسلامی مرکز ترکمنچای
  • دانشگاه آزاد اسلامی مرکزترک
  • دانشگاه آزاد اسلامی مرکزآق کند
  • دانشگاه پیام نور میانه
  • دانشگاه پیام نور شهر ترکمنچای
  • دانشگاه جامع علمی و کاربردی
  • دانشگاه غیرانتفاعی عین القضات
  • دانشکده فنی و مهندسی وابسته به دانشگاه تبریز
  • دانشکده فنی و حرفه‌ای پسران

قابلیت‌ها و پتانسیل‌های توسعه شهرستان

  1. واقع شدن در مسیر خط آهن اروپا
  2. وجود رودخانه‌های پرآب و پراکنده در منطقه
  3. تولید انواع مقاطع فولادی در سطح کشور
  4. پتروشیمی در حال احداث در شهرستان به عنوان پروژه محرک توسعه منطقه
  5. وجود سد آیدوغموش و شهریار (سد بتنی)
  6. بالا برون سطح زیر کشت اراضی زراعی آبی
  7. سرمایه‌گذاری عظیم در شبکه آبیاری و زهکشی رودخانه قزل اوزن
  8. توانایی کشاورزان در امر کاشت محصولات متنوع کشاورزی به ویژه محصولات استراتژیک
  9. مطرح شدن برنج منطقه در کشور
  10. وجود شهرک صنعتی ۱ و ۲ ۳
  11. زیست انواع آبزیان در رودخانه و سدهای موجود
  12. نزدیکی به قطب علمی و صنعتی تبریز
  13. قابلیت شهر میانه به عنوان مرکز ناحیه و استان جنوبی و شرقی
  14. وجود اراضی مستعد پرورش ماهیان گرماب
  15.                          میانه                                                                                                  شرقی‌ترین شهر در بین مراکز شهرستان‌هایاستان آذربایجان شرقی و مرکز اداریشهرستان میانه است. این شهر در جنوب‌شرق استان قرار دارد و به واسطهٔ اینکه سال‌ها تنها راه ارتباطی منطقهٔ آذربایجان به بدنهٔ اصلی کشور از طریق درهٔ قافلانکوه بوده، به عنوان دروازهٔ آذربایجان شرقی شناخته می‌شود.[۶]

  16. میانه با دارابودن ۱۸٫۸۷ کیلومتر مربع مساحت (سال ۱۳۹۴ خورشیدی)، چهارمین شهر بزرگ استان پس از تبریز و مرند و مراغه محسوب می‌شود.[۴] همچنین جمعیت این شهر بالغ بر ۹۸٬۹۷۳ نفر بوده (سال ۱۳۹۵ خورشیدی) وپنجمین شهر پرجمعیت استان پس از تبریز، مراغه،مرند و اهر به‌شمار می‌رود.[۳][۷]

    نام اصلی میانه، میانا بوده که هم‌اکنون نیز در زبان ترکی آذربایجانی به همین شکل بیان می‌شود؛ ولی پس از روی کارآمدن دودمان پهلوی، نام این شهر به نام فعلی تغییر یافت.

    ارتفاع این شهراز سطح دریا ۱۱۰۰ متر است و مهم‌ترین و معروف‌ترین محصول کشاورزی آن، سورگوم جارویی است که برای تهیهٔ جاروی سنتی، نیزه‌دان برای ماکیان علوفه برای دام مورداستفاده قرار می‌گیرد. از دیگر محصولات کشاورزی میانه می‌توان به گندم، برنج، هندوانه، سیب صادراتی، گوجه‌فرنگی و خیار اشاره نمود که در شهرهای مختلف ایران توزیع می‌شود. در سال ۱۳۹۳ خورشیدی، شهرستان میانه رتبه نخست تولید گندم و برنج و گوشت را در استان آذربایجان شرقی کسب کرد.[۸]

     

    میانه در طول تاریخ در بین سلسله‌های مختلفی مانند ماد، هخامنشیان، آتروپاتن دست به دست گشته و در برهه‌ای از زمان سرزمین قوم ساگارتی بوده‌است.

    در کتاب تاریخ ماد (کتاب) نوشته ایگور دیاکونوف آمده‌است: در بخش شمال شرقی دره رود قزل‌اوزنرودکی که از کوهستان سهند سرازی می‌شود و شهر کنونی میانه بر کرانه آن قرار دارد به قزل اوزن می‌ریزد. دره این رودک و جویبارهایی که بدان می‌ریزند در دوران باستان ناحیه زیکرتو را تشکیل می‌داد.قزل‌اوزن بالاتر از محل تلاقی رودک مزبور از جنوب به شمال جاری است. بخش علیای آن را قافلانکوه(گیزیل بوندا در قدیم) از ناحیه دریاچه ارومیه (ماننا) جدا می‌کند. آشوریان بیشتر این بخش قزل اوزن را ماد (مادای) می‌خواندند.[۹]

    وجود کتیبه‌های آشوری و اورارتویی در بعضی مناطق آذربایجان و کشف آثار باستانی و مجسمه‌های سفالین در شهر میانه، قدمت تاریخی آن را به دوره‌های پیش از تشکیل دولت ماد می‌رساند.

    در پی حفاری‌هایی که در سال ۱۳۵۲ شمسی در یکی از قریه‌های اطراف میانه به‌نام آرموداق انجام گرفت یک مجسمه سفالین مربوط به دوره ساسانیان کشف شد. این تندیس توسط رئیس اداره باستان‌شناسی وقت به موزه باستان‌شناسی تبریز منتقل گردید.

    استانداری آذربایجان شرقی نیز دربارهٔ وجه تسمیه این شهر به «میانه» می‌افزاید «در کتاب‌های تاریخی و سفرنامه‌های جهانگردان نام این شهرستان را میانج ثبت کرده‌اند. چون این شهرستان به نوشته برخی، پیش از میلاد مسیح در خط مرزی دو سرزمین ماد و پارت قرار گرفته بود و هم‌اکنون نیز در وسط مراغه و تبریز قرار دارد و مانند زاویه یک مثلث در میان آنها جای گرفته‌است یا این‌که چون بین دو شهر زنجان و تبریز واقع گردیده این نام را انتخاب کرده‌اند. با این حال شهرستان میانه در قرن‌های هفتم و هشتم هجری علاوه بر میانج نام دیگری چون گرمرود داشته و در برخی از کتاب‌های آن زمان برای شناسایی آن از هر دو نام (گرمرود و میانه) استفاده شده‌است.»[۱۰]

     
    نگاره‌ای از میانه اثر مطراقچیسده ۱۶ میلادی

    پس از اسلام

    کتاب فتوح البلدان احمدبن یحیی بلاذری از مشارکت جنگجویان این شهر در سپاه گردآمده توسط مرزبان اردبیل در مقابل حمله حذیفه بن یمان یاد کرده‌است. پس از چند روز نبرد شدید بین طرفین سرانجام مرزبان با حذیفه ازسوی همه مردم آذربایجان صلح کرد بر این قرار که هشتصد هزار درهم ادا کند و کسی کشته نشود و به بردگی برده نشود و آتشکده یی ویران نگردد و متعرض کردان بلاسجان[۱۱] وسبلان و ساترودان[۱۲] نشوند و به ویژه مردم شیز[۱۳] از رقصیدن در عیدهای خود و انجام مراسمی که به جا می‌آورند ممنوع نگردند.[۱۴]

    در کتاب البلدان یعقوبی[۱۵] و کتاب المسالک و الممالک نوشته ابن خردادبه[۱۶] از این شهر با نام میانج ذکر شده‌است.

    کتاب صوره الارض نوشته ابن حوقل[۱۷] در مورد آبادی و عمران و کشاورزی این سامان اشاره کرده و آن را هم طراز شهرهای خونج وداخرقان و خوی و سلماس و مرند و تبریز و برزند و ورثان و موقان و بیلغان[۱۸] و باجروان ذکر کرده‌است.

    حمدالله مستوفی که پس از حمله مغول از این شهر بازدید کرده‌است در کتاب نزهةالقلوب آورده‌است: میانج شهری بوده‌است و اکنون به قدر دیهی مانده و چند موضع از توابع اوست و هوای گرم دارد و عفن و درو پشه بسیار بود؛ و گرمرود ولایتی است در او صد پاره دیه بود هوایش خوشتر از میانج بود. حاصلشان غله و پنبه و انگور و میوه و برنج و دیگر حبوبات باشد. آبش از آن کوه‌ها جاریست و فضلابش در سفیدرود ریزد؛ و مردمش سفید چهره و ترک اخلاق‌اند. حقوق دیوانیش بیست و پنج هزار و هفتصد دینار است.[۱۹] نوشته‌اند، گاهی شاه عباس صفوی در سفرهایش دستور می‌داد ضیافتی برپا کنند و زنان بی روبنده در ضیافتش شرکت کنند، یکبار در روستایی چنین ضیافتی برپا داشت، زنان و دختران با سر برهنه ناچار در آن مهمانی شرکت جستند. در میان مهمانان مؤنث، دختری زیبا بود که نه دستی در سفره می‌برد نه چیزی می‌خورد و نه چیزی می‌آشامید، و نه به کسی می‌نگریست. در تمام مدت مهمانی سر به زیر داشت و خاموش بود، شاه متوجه حالت او شد به سویش رفن و یکی از دستانش را زیر چانه او زدو سرش را بالا آورد و پرسید: _دخترک! از چه روی بالا نمی‌نگری؟ و دختر زیبا پاسخ داد: _تو که پادشاه ایرانی به آسمان نگاه کن؛ و یک بار دیگر گفته اش را تکرار کرد. این گفته عبرت آموز تأثیر غریبی بر شاه صفوی گذاشت. دخترک به‌طور غیر مستقیم به شاه گفته بود به خدا نگاه کن و ببین آیا از کار تو راضی است یا نه. همین عبارت کوتاه سبب شد شاه عباس دستور بدهد بر سر هر یک از زنان و دختران، چادری بیفکنند؛ ولی ماجرا به همین‌جا ختم نشد و این ماجرا عبرت آموزتر از آن است که در تصور بگنجد: شاه صفوی پس از به اتمام رسیدن ضیافتش به خرگاه شاهی بازگشت و دستور داد که دخترک را به نزدش ببرند. این بار دخترک با سر و رویی پوشیده به خیمه آمد. شاه صفوی انگیزه از بر زبان آوردن چنان سخنی را از دخترک جویا شد: _مقصودت از آن گفته چه بود؟ پاسخ دخترک خرسندی را به شاه عرضه داشت: _من خدمتگزار شاهم، اما دو سال است که به نامزدی مرد جوانی درآمده‌ام از آن هنگام تاکنون به روی هیچ مردی ننگریسته‌ام. شاه عباس به نشانه شگفتی ابروانش را بالا برد: _همه مردم ایران آرزو دارند مرا ببینند و تو از نگریستن به من می‌پرهیزی؟ پاسخ دیگر دخترک شگفتی شاه صفوی را به تحسین پیوند زد: _اگر نگریستن به مردان دیگر گناه باشد قطعاً نگریستن به شاه گناهی بزرگتر است. در برابر این همه نجابت و متانت، شاه عباس را به جز ستایش و تمجید، کاری نماند: او خرسند از پاکی سرشت دخترک، فرمان داد که بساط عروسی دخترک با نامزدس را فراهم آوردند و شاه صفوی همه هزینه‌ها جشن عروسی را تقبل کرد و حکومت بر آن روستا را به عروس و داماد سپرد. از همان زمان آن آبادی به قیزشهری یا شهر دختران، شهرت یافت که همان شهر میانه باشد. برگرفته از کتاب شاه عباس بزرگ نوشته فؤاد فاروقی ص ۸۱۰ و ۸۱۱

     
    نمای شهری

    آثار باستانی[ویرایش]

     
    میانا در دوره افشاریانتوسط Emanuel Bowen در سال 1747 میلادی

    در نقشه‌ی امپراطوری ایران که توسط آقای Emanuel Bowen در سال ۱۷۴۷ میلادی در زمان دودمان افشاریان ترسیم شده است، این شهر به صورت Miana یا میانا ذکر شده است. [۲۰]

    از آثار باستانی میانه می‌توان به پل شهر چای، بقعهٔ امامزاده اسماعیل و تپه خاک (قلعه نجفقلی خان) اشاره کرد.

    همچنین از آثار باستانی شهرستان میانه می‌توان به مسجد سنگی ترک،پل دختر، قلعهٔ دختر، شهر سوختهٔ کاغذکنان، کاروانسرای جمال‌آباد اشاره کرد.

    آموزش عالی

    • دانشگاه آزاد اسلامی واحد میانه
    • دانشکده فنی و مهندسی وابسته به دانشگاه تبریز (دولتی)
    • آموزشکده فنی پسران (دولتی)
    • مجتمع آموزش عالی سلامت
    • دانشگاه غیرانتفاعی عین القضات
    • دانشگاه جامع علمی و کاربردی
    • دانشگاه پیام نور
    • دانشکده فنی سما

    صنعت

    فولاد آذربایجان

    کارخانهٔ فولاد آذربایجان[۲۱] ، بزرگترین کار خارخانه فولاد شمالغرب کشور و تنها کارخانهٔ تولید فولاد در استان آذربایجان شرقی است که در شهرستان میانه واقع شده‌است. این کارخانه در زمینی به‌مساحت ۴۶ هکتار در ۳ کیلومتری جنوب شرق شهر میانه قرار گرفته‌است. فولاد آذربایجان قادر است سالانه ۵۵۰٬۰۰۰ تن انواع میلگرد، تسمه، ناودانی و مفتول تولید کرده و به بازار عرضه کند. این کارخانه از اوایل سال ۱۳۸۰ خورشیدی، شروع به‌کار نموده‌است.

    گیربکس میانر

    شرکت تولیدی قطعات گیربکس میانرو[۲۲] زیر نظر شرکت نیرو محرکه قزوین در سال ۱۳۸۲ با حضور بخش خصوصی واقع در شهرک صنعتی شماره یک شهرستان میانه تأسیس و در سال ۱۳۸۵ با استفاده از نیروی فعال و متخصص و دوره دیده شروع به فعالیعت نموده ضمناً تمامی پرسنل کارمندی و مهندسی و کارگری بومی می‌باشد.

    این شرکت در زمینی به مساحت ۷ هکتار و دارای ۶ سوله که هر کدام به مساحت ۱۲۰۰ متر مربع بوده‌است.

    ماشین آلات این شرکت از نوع تراش سی ان سی بوده که اپراتورهای مربوطه نسبت به محل کار از تخصص کافی بر خوردار می‌باشد

    تأمین قطعات این شرکت از نیرو محرکه و ایران خودرو و تراکتورسازی تبریز به صورت فورج بوده و پس از تراشکار (بلنک) را شرکت نیرومحرکه ارسال می‌نماید و شرکت نیرو محرکه با اعمال عملیات دنده زنی و مونتاژ به صورت مجموعه گیربکس آماده به ایرانخودرو ارسال می‌کند.

    قیز قالاسی (قلعه دختر میانه)[

    قیز قالاسی یا 'قلعه دختر' (ترکی آذربایجانی: qız qalasi) در شهرستان میانه قرار داشته و به شماره ۸۷۰ جزو آثار ملی ثبت شده‌است.این قلعه در دو کیلو متری پل‌دختر (میانه) در رشته کوه قافلانکوه واقع شده‌است. این قلعه بشکل کثیرالا ضلاع غیرمنتظم ساخته شده و به سه قسمت تقسیم می‌شود.

     
    قیز قالاسی میانه

    در گویش محلی نام این قلعه قیز قالاسی به معنای قلعه دختر می‌باشد . راجع به نام قلعه روایاتی رایج است از آن جمله که دختر پادشاهی بر علیه پدر خویش شورش می‌کند و پد ر او را به نقطه دور تبعید و برای وی قلعه‌ای ساخته در آنجا محبوسش می‌کند. دختر شاه به امید آزادی خویش روز شماری می‌کند و چوپانی که آنطرف رود قزل‌اوزن به چوپانی مشغول بوده توجه او را جلب می‌کند و این دو عاشق هم می‌شوند و چوپان هر شب رودخانه سرد و خروشان قزل اوزن را می شکافت و بدیدار شاهزاده‌خانم می آمد و شاهزاده‌خانم برای آنکه رنج این کا ر را از چوپان رفع سازد پلی بر روی رودخانه می‌زند و چوپان اولین کسی است که از روی پل رد می‌شود و بدیدار شاهزاده‌خانم می‌آید.

    همچنین روایت است بازرگانی برای در امان ماندن دختر خود از دست مغولان برای دختر خود در این منطقه قلعه می‌سازد ولی به مرور زمان و حسن روابط و پس از مرگ بازرگان دختر وی برای توسعه تجارت بازرگانان آذربایجان با دیگر کشورها این پل (پل دختر) را می‌سازد.

     
    قیز قالاسی

    عقیده باستان شناسان بر این است که این قلعه مانند قلعه دخترهای دیگر توسط ایزدبانو ناهید (آناهیتا) ساخته شده‌است. پرستشگاه‌های این ایزدبانو را اغلب در بلندی‌ها می‌ساختند و حاکمان و بازرگانان و کشاورزان هرساله با هدایای نفیس عازم این پرستشگاهها می‌شدند چرا که ملکه ناهید فریادرس زنان و آزادی و حریت نعمت و فراوانی آب و باران تنها کسی بوده که در اقتصاد و نبرد پشتیبان این مرز و بوم بوده‌است. این قلعه‌ها بیشتر در کنار رودخانه‌های عظیم و دریاها ساخته می‌شده‌است.

    کاروانسرای جمال آباد[ویرایش]

    کاروانسرای جمال آباد مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان میانه، بخش مرکزی، روستای جمال آباد واقع شده و این اثر در تاریخ ۷ مهر ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۶۱۵۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

    کاروانسرای جمال آباد میانه

    23 پل (پل شهر چای)[ویرایش]

    پل شهر چای یا ۲۳ پل مربوط به دوره صفوی بوده و در شهرستان میانه، روستای راه آهن واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۲۸ مرداد ۱۳۴۸ با شمارهٔ ثبت ۸۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

    وجه به شکل معماری می‌توان آن را منتسب به دوران صفویان دانست که سبک معماری و نوع مصالح به‌کار رفته در ساخت آن همان سبک و مصالحی است که در ۳۳ پل اصفهان مورد استفاده قرار گرفته تنها با این تفاوت که ۲۳ پل شکل ساده‌تری دارد.

+ نوشته شده در 2018/11/13 ساعت 22:57 توسط پوپک وپانی  | 

شهرستان ورزقان

شهرستان ورزقان یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی است. مرکز آن شهر ورزقان است. این شهرستان از دو بخش مرکزی و بخش خاروانا تشکیل شده‌است. جمعیت این شهرستان در سرشماری سال ۱۳۸۵–۴۸٫۱۱۲ برآورد شده‌است که ۴٫۰۸۸ نفر از آن یعنی ۵/۸ درصد در مرکز شهرستان ساکن اند. این شهرستان از سمت شرق به شهرستان اهر، از سمت غرب به شهرستان‌های مرند و شبستر. از سمت شمال به شهرستان‌های کلیبر و جلفا و از سمت جنوب به شهرستان تبریز محدود شده‌است. این شهرستان سابقاً یکی از بخش‌های شهرستان اهر بوده‌است. نام دیگر شهرستان ورزقان ارسباران است و این نام به دلیل واقع شدن بسیاری از جنگل‌های ناحیهٔ سرسبز ارسباران در این شهرستان است. امروزه قسمتی از قدیمیترین منطقه قره داغ که به دیزمار ارسباران موسوم است تحت عنوان دیزمار مرکزی "(بخش خاروانا)" تابع این شهرستان می‌باشد. این شهرستان که به علت بخش بودن زیاد مورد توجه قرار نمی‌گرفت و در محرومیت به سر می‌برد. پس از جدا کردن بخش مواضع خان (خواجه) از ورزقان و الحاق آن به شهرستان هریس، بخش دیزمار شرقی (مردانقم) از خاروانا و الحاق آن به شهرستان خداآفرین، دیزمار غربی (سیه رود) از خاروانا و الحاق آن بهشهرستان جلفا و … به‌موجب جلسه مورخ ۱۳۸۰٫۷٫۱هیئت وزیران و بنا به پیشنهاد شماره ۱٫۴٫۹۰۰۷۴ مورخ ۱۳۷۹٫۱۲٫۲۳ وزارت کشور و به استناد ماده (۱۳) قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ـ مصوب ۱۳۶۲ ـ اصلاحات تقسیماتی زیر را در استان آذربایجان شرقی تصویب نمود: بخش‌های ورزقان و خاروانا از شهرستان اهر منتزع و به شهرستان تبدیل و به عنوان «شهرستان ارسباران» شناخته شود. مرکزیت شهرستان ارسباران درشهر ورزقان خواهد بود این شهرستان شامل بخش‌های زیر می‌باشد: الف: بخش مرکزی به مرکزیت شهر ورزقان مشتمل بر دهستانهای: ۱ـ ازومدل شمالی ۲ـ ازومدل جنوبی ۳ـ بکرآباد ۴ـ سینا. ب: بخش خاروانا به مرکزیت شهر خاروانا مشتمل بر دهستانهای: ۱ـ ارزیل ۲ـ جوشین ۳ـ دیزمار مرکزی. در سال ۱۳۸۰ با پیگیری‌های شبانه‌روزی مسئولین وقت، به شهرستان ارتقاء یافت و در تاریخ ۱۱/۱۰/۱۳۸۰ مراسم افتتاح با حضور استاندار وقت و سایر مسئولین استانی و محلی برگزار گردید. در این مراسم مردم شریف و انتظار کشیده منطقه ورزقان به شادمانیها پرداختند و گوسفند و گاو قربانی کرده و نماز شکر به جای آوردند از آن تاریخ چهره سیاسی و اقتصادی شهرستان تغییر یافت ادارات و نهادها مستقل گردیدند و آرزوی دیرینه مردم دیار ستارخان، علامه جعفری، آیت‌الله علیاری و چندین رجال خوشنام این سامان برآورده گردید. لازم به یادآوری است که این بخش با منطقه کرج به بخش تبدیل شده و به علل کم توجهی رژیم گذشته در محرومیت مانده بود. شهرستان ورزقان منطقه معدن خیز بوده و انواع عناصر قیمتی و با ارزش در این دیار یافت شده و کشف خواهد گردید و از نظر سوق‌الجیشی و اقتصادی مهم‌ترین و غنی‌ترین منطقه کشور محسوب می‌شود.

 

مردم ورزقان مانند دیگر شهرستان‌های آذربایجان شرقی ترکی اذربایجانی هستند]

مس سونگون ورزقاناکتشافات اصولی مس سونگون از سال ۱۳۶۶ آغاز و بعد از طی مراحل مختلف اکتشافی به همت مهندسین جوان و با انگیزه کشور و همت مسئولین منطقه‌ای و کشوری این کانسار به عنوان معدن پرذخیره شناخته و از سال ۱۳۷۵ در بودجه کشور دارای ردیف اعتباری شد و توجه دولت باعث پیشرفت مناسب عملیات اجرائی گردید کارخانه مس سونگون ورزقان که در سال ۱۳۸۶ هجری شمسی فعالیت خود را آغاز کرده‌است بعد از کارخانه مس سرچشمه (کرمان) دومین کارخانه تولید مس در ایران است و این به دلیل قرار گرفتن معدن مس در این منطقه‌است. در این معدن بیش از ۴۰۰۰ میلیارد ریال اعتبار ریالی و ارزی هزینه شده و برای تکمیل پروژه‌های موجود و اجرای پروژه‌های جانبی هزاران میلیارد بودجه ریالی و ارزی نیاز می‌باشد از جمله آن پروژه‌ها ذوب مس و پالایش آن، تولید مولیبدن، استحصال طلا و نقره و… می‌باشد. این معدن دارای بیش از یک میلیارد تن ذخیره کان سنگ مس می‌باشد و عناصر همراه آن مولیبدن، طلا، نقره، رینیوم و … است. در این شهرستان مناطق دیگری مثل: خوینرود، بالوجه، طویل، کالیجان، شرف‌آباد، اندریان، آستامال، آوان، گوتلر، اوزی و … دارای کانسارهای متنوعی مثل مس، طلا، نقره و … می‌باشد. از این میان معدن طلای اندریان به بخش خصوصی فروخته شده و در واقع از اختیار مردم خارج طرح مس سونگون با هدف استخراج معدن به روش نوین و تولید کنسانتره مس با عیار ۳۰٪، جهت تغذیه صنایع مولد کشور و رسیدن به ارزش افزوده با لاتر انجام می‌گیرد. از دیگر دستاوردهای مهم این طرح انتقال دانش فنی، صرفه جویی ارزی و اشتغال زایی است.

موقعیت جغرافیایی معدن مس سونگون

معدن مس سونگون در شمال غرب ایران، در استان آذربایجان شرقی، ۱۳۰ کیلومتری شمال تبریز، ۷۵ کیلومتری شمال غرب اهر و ۳۰ کیلومتری شمال ورزقان در همسایگی جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان قرار دارد.

مختصات جغرافیایی منطقه، ۴۶درجه و ۴۳ دقیقه طول شرقی و ۳۸ درجه و ۴۲ دقیقه عرض شمالی می‌باشد.

کانسار مس سونگون به‌طور متوسط نسبت به سطح دریا دارای ارتفاع متوسط ۲۰۰۰ متر، حداکثر ارتفاع در کانسار مس سونگون (چراغلو) ۲۷۰۰ متر از سطح دریا و عمیق‌ترین ارتفاع ۱۶۲۵ متر نسبت به سطح دریا می‌باشد.

محدود کننده‌های کانسار مس سونگون شامل: رود خانه سونگون چای در شرق کانسار و رود خانه پخیر در شمال کانسار می‌باشد، که پس از پیوستن به هم در میان کافه به رود خانه ایلگینه چای می‌پیوندد که نهایتاً به رود خانه ارس می‌ریزد.

راه دسترسی اصلی معدن از طریق جاده آسفالته تبریز-ورزقان-سونگون و راه دسترسی دوم از طریق جاده تبریز-سیه رود-ملک قضات - خاروانا- ورزقان-سونگون میسر است.

شرایط آب و هوایی منطقه[ویرایش]

بخاطر اینکه معدن در منطقه کوهستانی واقع شده‌است. شاهد زمستانهایی سرد و یخبندان و تابستانهای معتدل هستیم.

میانگین حداکثر درجه حرارت در تابستان ۳۳ درجه سانتیگراد و در زمستان ۲۲ - درجه سانتیگراد ثبت شده‌است. مقدار حداکثر بارندگی در محل حدود ۳۵۰ میلی‌متر در سال می‌باشد و مقدار رطوبت نسبیدر سال بین ۵۲ تا ۸۲ درصد متغیر است، جهت غالب وزش باد، جنوب غربی است. اکثر روزهای بهار و تابستان، معدن مه آلود دیده می‌شود.

تاریخچه معدن مس سونگون

سابقه معدنکاری در سونگون به دو قرن پیش (دوره قاجاریه) بر می‌گردد. آثار فعالیت‌های قدیمی به صورت استخراج زیر زمینی در امتداد طول رودخانه سونگون در محدوده پرعیار بوده‌است. بهره‌برداری از سنگ‌های پرعیار مس تا سال ۱۳۵۱ متناوباً انجام گرفته‌است.

عملیات اکتشافی با استفاده از روش‌های نوین و وسایل و تجهیزات جدید از سال ۱۳۲۵ شروع و تا سال ۱۳۵۶ ادامه داشته‌است. در سال ۱۳۵۶ وجود ذخایر مس از نوع پرفیری توسط کارشناسان زمین‌شناسی کشور محرز گردید. بطوری که در سال ۱۳۷۰ طبق عملیات اکتشافی، ژئو شیمی و ژئو فیزیکی توسط شرکت اولنگ و ایتوک، وجود آنومالی‌های قوی مس و مولیبدین قطعی شد. مطالعات امکان‌پذیری مقدماتی در سال ۱۳۷۰ توسط شرکت SNC کانادا و در سال ۱۳۷۴ توسط شرکت ایتوک انجام شد.

اولین گمانه کانسار در سال ۱۳۶۸ حفر شد و از سال ۱۳۶۸ تا سال ۱۳۷۱ اکتشافات نیمه تفضیلی توسط شرکت معدنکاری اولنگ و یک شرکت انگلیسی با حفر ۷ دهنه تونل اکتشافی با سطح مقطع ۴ مربع و متراژ کل ۲۵/۲۲۲۴ متر عملیات اکتشافی را ادامه و نیز گمانه‌هایی طی سال‌های ۱۳۷۰ تا سال ۱۳۷۱ در بخش شرقی و شمال شرقی توده کانسار تا اسکارن شمالی ۳۰ حلقه گمانه به عمق ۳۰۰۰ متر حفر گردید، تا پارامترهای لازم برای تخمین و برآورد ذخیره، توسط شرکت‌های مزبور فراهم شد.

عملیات پیش باطله نیز از سال ۱۳۷۲ توسط شرکت ترانشه معدن، آغاز و همزمان با انجام اکتشافات تکمیلی و تفضیلی به کمک شرکت‌های مشاور پارس اولنگ و شرکت Rıo tıntı در سال ۱۳۷۸ به پایان رسید.

پارامترهای اکتشافی مس سونگون

۱- حجم کل ذخیره قطعی: ۷۹۶ میلیون تن

۲- حجم پیش باطله برداری: ۱۰۵ میلیون تن

۳- حجم کل باطله برداری: ۷۶۷ میلیون تن

۴- حجم کل ذخیره اکسید: ۷/۶ میلیون تن

۵-حجم مواد قابل استخراج: ۳۸۸ میلیون تن

۶- طول گمانه‌های حفر شده: ۶۰ هزارمتر

۷- تعداد تونل‌های اکتشافی: ۷ دهنه

۸- سطح مقطع تونل‌ها: ۴ متر مربع

زمین‌شناسی کانسار مس سونگون[ویرایش]

به‌طور کلی کانسار مس سونگون در زون آتشفشان ارومیه-دختر که بخشی از کمربند متالوژنی آلپ-هیمالیا، قرار دارد. این کانسار پرفیری مونزونیتی است که در یک کمربند تکتونیکی زون فرو رانش حاشیه قاره‌ای به سن ترشیاری قرار گرفته‌است. سطح توده کانسار در شبکه اکتشافات تفضیلی حدود یک کیلومتر مربع می‌باشد. این کانسار از نوع نهشته‌های پرفیری مس بوده و رگچه‌های درهم پر عیار در توده نیمه عمیق مونزونیت پر فیری متمرکز شده‌اند. سنگ‌های درونگیر این توده مونزونیتی را واحدهای آهکی کرتاسه بالا و سری‌های ولکانیکی آندزیتی-لاتیتی تشکیل داده‌اند.

درطی فرآیندهای کانی زایی انواع کانیهای سولفیدی، فلزات اصلی و اکسیدها بوجودآمده‌اند. کانیهای سولفیدی موجود شامل: پیریت، مولیبدنیت، گالن، اسفالریت، مارکازیت پیرتیت و سولفیدهای مس (کالکوپیریت، بورنیت، کالکوسیت و کوولیت) می‌باشد. فلزات اصلی شامل: طلا و نقره و اکسیدها شامل: ایلمنیت، روتیل، مگنتیت و گوتیت می‌باشد. همانند سایر معادن پورفیری، سه زون(zone): فروشست (leached)، سوپرژن (supergene) و هیپوژن (hypogene) در معدن مس سونگون قابل رویت است.

ضخامت زون فروشست ار ۲۰ تا ۱۵۰ متر در نوسان بوده و زون سوپرژن دارای ضخامت متغیر از صفر تا ۲۰۰ متر می‌باشد. ضخامت بخش هیپوژن تا حدود ۶۰۰ متر برآورد شده‌است؛ که کانی زایی سونگون به دو بخش سوپرژن و هیپوژن محدود می‌باشد.

به دلیل توپوگرافی شدید و خشن موجود در منطقه و ارتباط تنگاتنگ سطح فوقانی زون سوپرژن با سطح آب زیر زمینی کمر بالای زون سوپرژن در منطقه، سطحی بسیار نا هموار دارد. از زون‌های دگر سانی موجود در کانسار سونگون می‌توان به زون پتاسیک، پروپلیتیک، کوارتز، سیریسیت و آرژیلیک اشاره نمود. دگر سانی غالب در توده معدنی، کوارتز-سیریسیتی است و بعد از آن آلتراسیون آرژیلیتی عمدتاً در قسمت‌های بالای مواد معدنی و حواشی توده کانسار مشاهده شده‌است.

استخراج معدن مس سونگون

با توجه به مشخصات کانسار و به دلیل تولید بالا و لزوم استفاده از ماشین‌آلات عظیم‌الجثه استخراج معدن به روش روباز (open_pit) طراحی شده‌است.

این روش نسبت به سایر روش‌های استخراج، دارای مزایای: تولید بالا، ایمنی بالا، امکان استخراج مواد معدنی با عیار پایین و پایین بودن ضایعات مواد معدنی می‌باشد.

عملیات حفاری چالها، بارگیری مواد استخراج شده و حمل آن‌ها به دامپ‌های باطله و ماده معدنی و همین‌طور سنگ‌شکن، توسط شرکت‌های پیمانکاری انجام می‌شود. پس از حفر چالهای انفجاری توسط دستگاه‌های حفاری عملیات خرج گذاری و انفجار چالها با استفاده از آنفو، دینامیت، نانل، فتیله کرتکس، فتیله کند سوز و چاشنی معمولی صورت می‌پذیرد.

پس از عملیات انفجار چالها، بارگیری مواد استخراج شده توسط شاول و لودر انجام می‌گیرد.

بولدوزر و گریدر نیز برای تمیز کردن اطراف شاول و سطح پله‌ها استفاده می‌شود. حمل مواد استخراجی نیز توسط دامپتراکهای ۳۰ تا ۱۰۰ تنی انجام می‌شود. باطله‌ها از پله‌های عملیاتی به طرف دامپ‌های باطله که در دره پخیر چای واقعند حمل می‌گردند. مواد معدنی نیز به سنگ‌شکن یا دامپ‌های سولفور واقع در جنوب و شمال معدن حمل می‌گردند.

ذکر این نکته بسیار حائز اهمیت است که شهرستان ورزقان روی کمربند مس جهانی قرار گرفته و بزرگترین نقش را در محرومیت زدائی آن ایفا کرده و انشاالله در آینده نیز ایفا خواهد نمود.

جای‌های دیدنی

 
قلعه جوشین

قلعه جوشین[ویرایش]

قلعه جوشین در ۲۶ کیلومتری غرب ورزقان و ۶ کیلومتری روستای تاریخی و معدن خیز جوشین و در قلب محال تاریخی دیزمار ارسباران به مرکزیت شهر باستانی خاروانا در یک منطقه کوهستانی سخت‌گذر در بالای یک کوه مرتفع قرار گرفته‌است. در کاوش‌هایی که در آن صورت گرفته، سفالینه‌هایی از هزارهٔ اول قبل از میلاد و قرون اولیه اسلام به دست آمده‌است. قلعه جوشون که احتمالاً از قلعه‌های بابک خرمدین بوده (مطمئن نیستم چون کسی رو پیدا نکردم که در این زمینه اطلاعات کاملی داشته باشه) و بر فراز یک کوه صخره‌ای در یک منطقه کوهستانی زیبا در شمال غربی شهر ورزقان واقع شده‌است. ارتفاع قله از سطح دریا در حدود ۱۸۰۰ متر می‌باشد (از نظر ارتفاعی چندان ارزش کوهنوردی نداره بیشتر ارزش کوهنوردی اون به دلیل مسیر صعب العبور صعوده. مسیر کوه‌پیمایی این قلعه که نیاز به تجهیزات خاصی نداره ضلع شمالی اونه. از سایر جهات نیاز بهصخره‌نوردی با تجهیزات کامل داره). مسیر رفت از تبریز به ورزقان و از آنجا در جهت شمال غربی به طرف روستای خاروانا می‌باشد. فاصله تبریز تا ورزقان ۹۷ کیلومتر و فاصله ورزقان تا پای قلعه هم باید چیزی در حدود ۳۵ کیلومتر باشه. از شهر ورزقان بطرف شمال غربی در یک جاده کوهستانی مارپیچ و زیبا با رد شدن از روستاهای دیزج ملک و آقابابا فرامرزی به دوراهی خاروانا- اسپیران می‌رسیم که راه سمت راست (به طرف خاروانا) را در پیش گرفته و بعد از عبور از روستاهای داش کسن- گزن بند- مزرعه شادیو نرسیده به داخل روستای جوشین به امامزاده جوشین (سید ابراهیم خلیل) می‌رسیم که در سمت راست (شمال) جاده قرار گرفته‌است. قلعه درست روبروی این امامزاده در سمت چپ جاده (جنوب) قرار گرفته‌است. اگر این جاده را مستقیم ادامه بدهیم به روستای خاروانا و در نهایت به حاشیه رود مرزی ارس خواهیم رسید. من سعی کردم مسیر رفت رو در عکس زیر مشخص کنم.

آغجه قلعه

این قلعه تاریخی را شاید به خاطر رنگ دیواره‌ها و برج‌های سفیدش که با ملات آهکی سفید در قلهٔ کوهی سبزفام ساخته شده‌است «آغجاقالا» می‌گویند. در فاصلهٔ ۵۰ کیلومتری شمال‌غربی شهر ورزقان واقع شده‌است. موقعیت جغرافیایی و مکانی قلعه و نوع معماری و کاربرد این قلعه نیز شبیه به دیگر قلعه‌های تاریخی آذربایجان می‌باشد.

قلعه علی بیگ

این قلعه در محدوده شهر خاروانا واقع در دیزمار ارسباران و در دامنه کوه پرآوازه کمتال یا کامتال واقع شده که مسیرش جیب رو بوده و در منطقه حفاظت شده قرار دارد. گفته می‌شود وقتی در زمان فتحعلی شاه قاجار خاروانا توسط روسها اشغال شد شخصی بنام علی بیگ از اهالی خاروانا این قلعه را تعمیر کرده و در منطقه به روس‌ها ضربه می‌زده و با همراهانش در آنجا مخفی می‌شده‌است. در حال حاضر طایفه‌ای تحت عنوان علی بیگلو یا علی بگلو در شهر خاروانا زندگی می‌کنند که گفته می‌شود از نوادگان علی بیگ می‌باشد.

سید جبرئیل آستامال

این منطقه بسیار زیبا و دیدنی است که از طریق روستای تاریخی آستامال واقع در محال دیزمار ارسباران به مرکزیت خاروانا قابل دسترسی است و امامزاده سید جبرئیل هم در همین محل بوده و دارای زوار در فصول مناسب می‌باشد.

قاضی بلاغی[ویرایش]

این چشمه در منطقه دیزمار شرقی ارسباران و در میان جنگلهای زیبا و پرپشت کرینگان واقع شده و از طریق چیچکلو - پیرگدیگی دارای راه ماشین و پیاده می‌باشد در گذشته دور ایل قاضی لی در این ییلاق با صفا در فصول بهار و تابستان اتراق داشته‌است.

منطقه چیچکلی

منطقه زیبای چیچکلی در محال دیزمار ارسباران (خاروانا) و ۳۵ کیلومتری شمال غرب ورزقان قرار گرفته‌است. این منطقه پوشیده از جنگل و انواع گل و گیاهان متنوع و داروئی می‌باشد. بهترین موقع برای گردش آخرهای خرداد می‌باشد

مسجد جامع خاروانا

این مسجد در مرکز بخش خاروانا در ۷۰ کیلومتری شهر ورزقان واقع شده‌است. قدمت این مسجد به سده‌های ۶ و ۷ هجری قمری می‌رسد این مسجد در نوع خود کم‌نظیر بوده و بعد از انقلاب اسلامی به پاس پیگیریهای مردم شریف خاروانا و مسئولین وقت مرمت شده‌است. این مسجد توسط دختران بایندربیگ ساخته شده‌است. آن‌ها بطور همزمان لنگه مسجد خاروانا را در اردوباد نخجوان ساخته بودند. در آن زمان بایندر بیگ حاکم دیزمار ارسباران و اردوباد بوده و قبر وی در روستای دوزال قرار دارد. دوزالاقامت گاه زمستانی و شهر خاروانا اقامتگاه تابستانی بایندربیگ بود.

خانه امیر ارشد[

خانهٔ امیر ارشد که در ۱۲ کیلومتری غرب ورزقان در روستای وَردین واقع شده‌است. این ساختمان سنگی که به «داش عمارت» مشهور است از بناهای زیبا و منحصر به فرد شهرستان ورزقان است. خانه امیر ارشد با بهره‌گیری از شیوهٔ معماری تاریخی منطقه و سبک ویژهٔ ابنیه قاجاری طراحی و ساخته شده‌است تا نمایانگر تفکرات و باورها و نحوه زندگی مردم منطقه باشد.

گنبد الله الله

گنبد الله الله در قبرستان قدیمی روستای کبودگنبد بخش خاروانا واقع شده‌است. پلان مقبره دایره و قطر آن ۷۵/۴ متر می‌باشد. بنا دارای دو طبقه شامل سردابه و طبقه اول بوده‌است. گنبدهای طبقه فوقانی ریخته‌است. ازاره بنا سنگی و ساقه بنا با آجر چهارگوش قرمز بنا شده که کلمات الله با آجرکاشی فیروزه‌ای تزئین شده‌است. کتیبه‌ها و اسلیمی‌های حاشیه درب‌های چهار طرف طبقه اول با کاشی معرق می‌باشد. تاریخ بنای برج را با توجه به رج‌های آجری با تزئینات اسماءالله در آذربایجان می‌توان به اواخر دوره ایلخانان مغول تا صفویه نسبت داد. خصوصیات بارز و عوامل تزئین شده بنا برج مقبره است. تاریخ و کتیبه‌ای روی آن باقی نمانده‌است. ترکیب آجرکاشی فیروزه‌ای در متن ساقه بنا که سبب شده‌است به کبودگنبد شهرت پیدا کند، زیبایی خاصی به آن بخشیده‌است. متن کلمات روی بدنه الله و محمد می‌باشد.

کتیبهٔ سقندل

روستای سقندل در ۵ کیلومتری شهرستان ورزقان و در مسیر جاده ورزقان ـ اهر واقع شده‌است و کتیبهٔ میخی اورارتوئی در ۳ کیلومتری این روستا و بر دامنه کوه زاغی بر سینه سنگی یکپارچه و مرتفع منقوش است. سمت جنوبی سنگ مزبور که به شکل هرم ناقص است، را به صورت مستطیلی به طول ۱۱۶ سانتیمتر و عرض ۵۷سانتیمتر صاف و صیقلی نموده و فرمان سر دوری پسر آرگیشتی پادشاه اورارتوئی را در ده سطر به خط میخی بر آن نقش کرده‌اند. متن ترجمه فرمان مزبور عبارتست از:

  1. عرابه جنگی خالدی به راه افتاد.
  2. آن به کادیااونی پادشاه پولوآدی حمله کرد.
  3. پولو آدی ناحیه‌ای کوهستانی است. بیاری خالدی توانا.
  4. در عرابه جنگی نیرومند خالدی این لشکرکشی {توسط}
  5. سر دوری پسر ارگیشتی صورت گرفت.
  6. سر دوری گوید: من بیست و یک قلعه را گرفتم.
  7. من در یک روز چهل و پنج شهر را تصرف کردم. لیپ لی اونی.
  8. شهر پادشاه و شهر مستحکم را در جنگ گرفتم.
  9. سر دوری پادشاه مقتدر، شاه بزرگ.
  10. شاه کشورها، شاه مملکت بیا ای نی و فرمانروای شهر توشپاست.

این کتیبه به شماره ۷۹۵ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌است.

تقسیمات کشوری

شهر: ورزقان

شهر: خاروانا

+ نوشته شده در 2018/11/13 ساعت 22:51 توسط پوپک وپانی  |