پل شاه عباسي کرج
پل شاه عباسي در مدخل ورودي شهر، روي رودخانه کرج زده شده است. جاده کرج – چالوس در ضلع شرقي اين پل واقع است ، و پل جديدي که در مدخل شهر ساخته شده ، در ضلع جنوبي اين پل قرار دارد.
پل قديمي کرج در گذشته ارتباط ميان ري و تهران را با قزوين و غرب کشور ميّسر مي ساخت . در سفرنامه ها و اسناد تاريخي بسيار از آن سخن رفته است . حمدالله مستوفي از اين پل ياد کرده است.
طول پل 20/61 و عرض آن 80/8 متر است. پل از ابتداي ساخت مورد بهره برداري قرار گرفت ولي در سال 1330 که بر اثر عبور و مرور بسيار به پل خسارات زيادي وارد آمد، با ساخت پل جديد ، رفت و آمد براي حفاظت از اين پل تاريخي ، ممنوع شد.
پل داراي دو دهانه است و آب رودخانه از زير طاق چشمه شرقي عبور مي کند. در دوره قاجار و در زمان حکومت فتحعلي شاه ، در داخل جرز قطور بين دهانه کوچک و بزرگ پل ، حجره اي در دو طبقه با طاق نمايي در سمت شمال و جنوب طراحي شد که از آن به عنوان چايخانه و تفرجگاه استفاده مي شد.
اين پل به دوره صفويه تعلق دارد و بخشي از آن در دوره قاجار مرمت و بازسازي شده است. هر چند براساس شواهد موجود در گوشه شرقي پل ، احتمالاً احداث آن به دوران پيش از صفويه باز مي گردد. قديمي ترين تصويري که از اين پل به جاي مانده ، تصويري است که توسط «اوژن فلاندن» طراحي شده است.
پل بادامک
اين پل در مسير جاده تهران- شهريار و مجاور روستاي بادامک شهريار، روي يکي از شعب فصلي رودخانه کرج واقع شده و به نظر مي رسد از آثار دوره قاجاريه باشد. در اوايل دوره اخير ، در کنار پل قديمي ، پل سنگي يک دهانه اي ساخته شد که جاده تهران – شهريار از روي آن مي گذشت. در سال هاي اخير به قصد تعريض اين جاده ، پل قديم و جديد را با مصالح بتوني به يکديگر اتصال دادند و سطح جاده را روي آنها گسترش دادند. بدين ترتيب ، پل قديمي در زير قسمتي از جاده کنوني قرار گرفت و با توجه به ترافيک سنگين اين جاده و همچنين سوراخ هاي بزرگي که در پايه هاي پل ايجاد شده ، اميد نمي رود که ماندگاري زيادي داشته باشد.
پل باقرآباد
اين پل در 25 کيلومتري جنوب غربي تهران و در مسير جاده تهران – ورامين ، روي يکي از شاخه هاي رودخانه جاجرود قرار دارد. وجه تسميه پل به جهت مجاورت آن با روستاي باقرآباد است.
جهت رودخانه در اين قسمت ، از شمال شرقي به جنوب غربي است و پل با حالت تقريباً عمود بر جريان رودخانه ، در جهت شمال غربي به جنوب شرقي احداث شده است. طول کلي پل حدود 55 متر و کمي بيشتر از عرض مجراي رودخانه در اين قسمت است.
پل جاجرود
اين پل در 30 کيلومتري شمال شرقي تهران روي رودخانه جاجرود واقع شده و ظاهراً از آثار دوره صفويه است که در دوره قاجاريه و بعد از آن بازسازي و تعمير شد.
پل در مسير مهم ارتباطي تهران – آمل قرار دارد. امروزه اين جاده متروک شده و جاده جديد نيز از چند صد متري شمال پل قديم جاجرود عبور مي کند. به نوشته منابع تاريخي ، پل جاجرود در زمان ناصرالدين شاه قاجار به دست «حاج ميرزا بيک نوري» - فرّاش خلوت شاه – با هزينه بيست و چهار هزار تومان بازسازي شد.
به نظر مي رسد که طاق غربي ، تنها طاق اصلي و صفوي پل است و سه طاق ديگر در دوره قاجاريه و بعد از آن روي شالوده و پايه هاي قديمي ، بازسازي و تعمير شده اند.
پل صفوي حسن آباد
اين پل روي رودخانه شور( قره سو) ، در مسير جاده کاروان رو تهران – قم واقع و از آثار دوره صفوي است که در دوره هاي بعد بازسازي شده و گسترش يافته است. آب رودخانه که امروزه از جنوب پل مي گذرد ، در بهار به قدري زياد است که ساخت اين پل را ايجاب مي کرد.
با توجه به نقشه ي پل و آثار و شواهد موجود ، عرض و پهناي اوليه پل در ميانه 20/5 و در دو انتها 40/4 متر بوده که بعداً – در دوره صفويه يا قاجاريه – به پهناي آن در جهت بالا دست اضافه شده است. همچنين به نظر مي رسد که هم زمان با اين کار ، از دو طرف بر طول پل و تعداد دهانه هاي آن اضافه شده باشد. در جنوب پل ، بقاياي يک کوره آجر پزي به چشم مي خورد که احتمالاً براي تهيه آجرهاي مورد نياز پل بوده است.
پل قاجاري حسن آباد
اين پل در 10 کيلومتري جنوب غربي حسن آباد و مجاور پل جديد ، روي رودخانه شور واقع شده و ظاهراً از ساخته هاي اواخر دوره قاجاريه است که در دوره پهلوي مرمت شده و با افزودن دهانه هايي گسترش يافته است. راه کاروان رو و قديمي تهران ، از طريق اين پل به طرف علي آباد ، منظريه و غرب درياچه قم کشيده مي شد.
بر روي دو پايه مياني ، براي کاهش وزن و فشار وارد بر پايه ها ، دهانه ها يا فضاهايي توخالي تعبيه کرده اند که از نظر شکل ، آن را با ديگر پل هاي قديمي ايران متفاوت ساخته است.
پل دختر ، کرج
اين پل در شهرستان کرج ، روي رودخانه کرج که از ارتفاعات توچال سرچشمه مي گيرد، بنا شده و از آثار دوره صفويه است که احتمالاً بر بقاياي پل قديم تري ساخته شده است.
حمدالله مستوفي ، از رودخانه کرج و پل يک طاقه ، معروف به پل خاتون که به يادبود زبيده – زن هارون الرشيد – نام گذاري شده بود ، ياد کرده است. با توجه به اين که پل کرج به «پل دختر» معروف است و بخش اصلي آن شامل يک دهانه طاق دار بزرگ است، مي توان احتمال داد که همان پل مورد نظر حمدالله مستوفي است که در دوره صفوي با تغييرات اندکي بازسازي شده است . از اين پل ، طرحي مربوط به سال 1841 م موجود است که توسط اوژن فلاندن – نقاش فرانسوي – کشيده شده است . دهانه هاي دو طبقه مياني ، اختلافي با طرح فلاندن دارد که احتمالاً مربوط به تعميرات و تغييراتي است که درصد سال گذشته روي اين پل صورت گرفته است.
پل رودشور
بقاياي اين پل روي رودخانه شور ، در نزديکي مردآباد کرج واقع است. ظاهراً اين پل در دوره پادشاهي ناصرالدين شاه قاجار توسط آصف الدوله برپا شده و بدين جهت به پل آصف الدوله نيز معروف بوده است. امروزه نيمه شمالي پل مشتمل بر دو دهانه ، به کلي تخريب شده ؛ اما با توجه به بقاياي پايه ها مي توان نقشه آن را بازسازي کرد.
پل رومي
در قرن 19 يکي از سفيران دولت عثماني در منطقه الهيه تهران باغ و عمارتي ساخت که امروزه نيز به دولت ترکيه تعلق دارد . با توجه به پيشينه تاريخي دولت عثماني که جانشين امپراتوري روم شرقي شد، نام پل را «رومي» نهادند. اين پل اگر چه داراي ابعاد کوچکي است ، اما در خور حفظ و نگهداري است.
پل فيلستان
اين پل در منطقه خروجي فيلستان، 12 کيلومتري شمال ورامين و در مسير جاده خراسان ، روي شاخه اي از رودخانه جاجرود واقع شده و از آثار دوره قاجاريه است.
پل کبود گنبد
بقاياي اين پل در منطقه پاکدشت ، بين خاتون آباد و ايوانکي ، در بستر رودخانه جاجرود و مجاور روستاي کبود گنبد واقع شده و ظاهراً از آثار دوره صفويه است. بقاياي موجود ، تنها مربوط به پايه مياني پلي است که 60/2 پهنا و 7 متر طول دارد و با توجه به شواهد موجود ، به نظر مي رسد که در قسمت پايين رود ، به شکل نيم دايره بوده و پلي که بر روي اين پايه قرار مي گرفت ، حدود 50/4 تا 5 متر پهنا داشته است. اين پل در مسير راه کاروان رو قديمي تهران – ري – سمنان و نيز در مسير يک راه فرعي از دماوند به ورامين قرار داشته است و در نزديکي آن، بقاياي کاروانسرايي از دوره صفويه وجود دارد.
پل کـُردان
اين پل در دو کيلومتري شمال غربي روستاي کردان ، در 27 کيلومتري شمال غربي کرج و در مسير روستاي وليان واقع شده و از آثار دوره صفوي است.
پل کردان داراي يک دهانه اصلي بزرگ و يک دهانه فرعي و کوچک است. مصالح به کار رفته در بنا ، سنگ و آجر با ملات آهکي است. پل کردان عليرغم ويراني دهانه فرعي آن ، از تناسب و استحکام خوبي برخوردار است.
«آهنين راه » گچسر
دو کيلومتر پس از گچسر ، در جاده اصلي به طرف تونل کندوان در کنار رودخانه ، آثاري از يک پل سنگي قديمي ديده مي شود که با نزديک شدن به آن راهي قديمي به عرض 160 سانتي متر که در دل صخره کنده شده ، مشاهده مي شود. با کمي دقت مي توان آثار ديلم و کلنگِ سازندگان آن را در جاي جاي سنگ ها ديد. به اين ترتيب اين تصور به وجود مي آيد که چون راه توسط ابزار آهني چون ديلم و کلنگ ايجاد شده به اين نام خوانده شده است. استحکام زياد پل و رنگ صخره که شباهت بسيار به آهن دارد، نيز مي تواند دليل اين نام گذاري باشد.
پل سنگي گچسر
دو کيلومتر پس از گچسر در ادامه و متصل به پل صخره اي معروف به «آهنين راه » يک چشمه از پل سنگي به عرض 330 سانتي متر وجود دارد که گذر ايام و طغيان رودخانه در تخريب و فرسودگي آن نقش بسزايي داشته است. با وجود اين هنوز پايه و سقف يکي از چشمه هاي پل در ميان دره و کوه هاي اطراف برجا مانده است. مصالح به کار رفته در اين پل قلوه سنگ هايي از جنس سنگ هاي آهنين راه است که با ملات ساروج به هم متصل شده اند. هيچ نشانه و مدرکي از تاريخ ساخت اين پل به دست نيامده است.
پل فيروز کوه
اين پل قديمي در ده کيلومتري جاده اصلي فيروزکوه به تهران قرار دارد. آنچه از شواهد برمي آيد اين است که در اين نقطه پل قديمي تري وجود داشت که تخريب گرديده، و پل حاضر جايگزين آن شده است. بناي فعلي پل مربوط به سال 1306 هـ . ق است و از سنگ ، آجر و ملات ساخته شده است. از ديد معماري ، اين پل داراي 9 دهانه با قوس گهواره اي و دست انداز يک متري در اطراف پل است. تاريخ ساخت اين پل به پهلوي اول باز مي گردد.
کاروانسراي ديرگچين
اين کاروانسرادر جنوب ورامين قرار دارد و دژ و کاروانسرايي بسيار استوار است که به نام هاي دژ کردشير، دير الجص ، قصرالجص و دير گچين در منابع مختلف از آن ياد شده است. مطالعات مقدماتي صورت گرفته توسط محققين ، قدمت اين بنا را به دوره ساساني نسبت مي دهد ، ولي به احتمال زياد اين اثر از سابقه طولاني تري برخوردار است. ديرگچين ، در دوره صفويه به صورت اساسي تجديد بنا شد و آنچه امروز برجاست، بنايي صفوي را نمايان مي سازد.
اين دير بر سر يکي از راه هاي اصلي ري به قم ، تا اواسط دوره قاجار مورد استفاده بود. دور تا دور حياط مرکزي 40 اتاق براي مسافران وجود داشت. در اين کاروانسرا آسياب ، مسجد و ساختمان هشت ضلعي براي اقامت خواص در چهار گوش بنا موجود بود.
کاروانسراي رباط کريم
کاروانسراي فتحعلي شاهي رباط کريمدر مسير جاده تهران – ساوهقرار گرفته و به سبک دو ايواني است. ورودي کاروانسرا از ايوان غربي است. ايوان شرقي به عنوان شاه نشين کاربرد داشت. اين کاروانسرا داراي يک حياط مرکزي با اتاق هايي ايوان دار است که دور تا دور اين حياط احداث شده اند. در پشت اتاق ها سالن هاي طولاني به عنوان بارانداز تعبيه شده که دسترسي به آنها از طريق ورودي هايي که چهار کنج حياط قرار دارد، ميّسر است. مصالح به کار رفته در اين بنا سنگ ، آجر ، ملات گل و گچ است و تنها تزئينات کاروانسرا آجرکاري است.
کاروانسراي رباط کريم داراي دو کتيبه است که روي يکي از آنها تاريخ 1240 هـ . ق و نام باني «آقا کمال» حک شده است.
کاروانسراي شاه عباسي کرج
کاروانسراي شاه عباسي کرجدر شاهراه ارتباطي شرق به غرب ايران در دوران باستان ، يعني خراسان به قزوين قرار دارد. اين بنا متعلق به دوران صفوي است و به سبک چهار ايواني ساخته شده ؛ مساحت کل بنا 3000 متر مربع و مساحت حياط مرکزي 900 متر مربع است. ورودي کاروانسرا از ايوان شمالي است. دور تا دور حياط مرکزي آن 21 حجره ايواندار براي استراحت مسافرين تعبيه گرديده؛ همچنين 5 بارانداز براي نگهداري کالا و استقرار همراهان و نگهبانان کاروان ها طراحي شده است.
کاروانسراي شاه عباسي در طول حيات خود کاربري هاي متنوعي داشت؛ ابتدا به عنوان پناهگاه براي استراحت کاروانيان و حيوانات آنها به کار مي رفت و در اوايل دوره قاجار به عنوان اردوگاه نظامي استفاده مي شد. در اواخر دوره قاجار هم با تغييرات و تعميراتي که در بنا به وجود آمد به عنوان اولين مدرسه برزگران ايران مورد بهره برداري قرار گرفت. در دوران پهلوي با انتقال مدرسه برزگران به محل دانشکده کشاورزي فعلي ، بنا به عنوان انبار غله اداره کشاورزي کرج مورد استفاده قرار گرفت.
با تأسيس اداره ميراث فرهنگي کرج و استقرار آن در محل کاروانسرا ، عمليات حفاظت و مرمت بنا آغاز شد و انبار غله به جاي ديگري انتقال يافت.
کاروانسراي عين الرشيد
اين کاروانسرادر 152 کيلومتري جنوب شرقي تهران ، در محدوده پارک ملي کوير مرکزي ايران ، بر سر راه کاروان روي اصفهان به فرح آباد ساري قرار دارد.
کاروانسراي عين الرشيد داراي نقشه مربع شکل به صورت چهار ايواني ، شامل يک حياط مرکزي با چهار ايوان و اتاق هايي در اطراف آنها است. در چهارگوشه ي بنا چهار برج مدور و حد فاصل برج ها در جهات شمالي ، جنوبي و غربي داراي يک نيم برج است. کاروانسرا داراي دو ورودي در جهات شرقي و غربي است. ورودي اصلي بنا در شرق قرار دارد و داراي سردري رفيع با تزيينات آجري و کاشي است.
در داخل بنا 22 حجره در چهار گوشه حياط مرکزي مشاهده مي شود. مصالح کاروانسرا آجر ، سنگ و گچ ، و نماي داخلي و خارجي آن از آجر و سکوسازي اطراف ، از قلوه سنگ هاي آذرين است.
تزيينات بنا شامل آجرکاري ، کاشيکاري و تلفيقي از آجر و کاشي است که سر در ورودي را نيز تزيين نموده است. بقاياي يک آب انبار در مجاورت بنا به چشم مي خورد.
کاروانسراي قصر بهرام
اين کاروانسرادر فاصله 3 کيلومتري شمال شرقي کاروانسراي عين الرشيد و در 154 کيلومتري تهران قرار دارد. بناي کاروانسرا از دوران صفوي به جاي مانده و به نام عباس آباد نيز شهرت دارد.
نقشه اين کاروانسرا به صورت چهار ايواني است و اتاق ها در اطراف حياط مرکزي و اصطبل ها در پشت آن قرار دارند . در چهار گوشه بنا نيز چهار برج بزرگ و در حد فاصل آنها دو نيم برج با پلان 16 وجهي به چشم مي خورد . ورودي هاي کاروانسرا در دو سمت شمالي و جنوبي با سردري بزرگ است.
حياط مرکزي به صورت هشت ضلعي با 24 اتاق در اطراف است. اتاق بزرگ معروف به شاه نشين ، برخلاف ديگر قسمت ها در دو طبقه بنا گرديده است. در مرکز حياط حوض آبي قرار دارد که امتداد آن از طريق آبراهه ي سنگي به سمت جنوب تا 5/7 کيلومتري بنا به چشمه اي به نام «چشمه سياه» کشيده شده است.
کاروانسراي ينگه امام
در روستاي ينگه امام به فاصله 100 متري جاده کرج – قزوين، کاروانسراي شاه عباسي ينگه امام قرار دارد. طرح کلي کاروانسرا مستطيل شکل است. از چهار ضلع کاروانسرا تنها ضلع شرقي وضعيت اصلي خود را حفظ کرده و مي توان گفت نماي اصلي کاروانسرا در اين سو قرار داشت.
داخل کاروانسرا حياط وسيعي وجود دارد که با صُفـّه ( ايوان ) هايي در چهار گوشه بنا ، به هشت ضلعي تبديل شده و چنان مي نمايد که در بناي آن از طرح مساجد يا مدارس چهار ايواني پيروي شده باشد .
از داخل کاروانسرا ، نماي جنوبي ، سر در ورودي را که طاق قسمت جلوي آن فرو ريخته ، نشان مي دهد . در هر سوي سر در ، سه صفه يا ايوان و فضاهايي در پشت آنها قرار دارد.
نکته ي جالب ، به کار بردن آجرهاي تراش دار در نبش اغلب جرزها است که به صورت هلال در آمده و جرزها جلوه اي جالب تر يافته اند.