ملایر

معرفی شهر ملایر

مَلایر شهری بزرگ و تاریخی در غرب ایران است. این شهر مرکز شهرستان ملایر و در ۳۸۶ کیلومتری غرب پایتخت و در ۷۰ کیلومتری جنوب شرقی مرکز استان واقع شده‌است. این شهر دومین شهر بزرگ استان همدان از نظر جمعیت به‌شمار می‌آید. جمعیت ملایر با سه شهرک اقماری نامیله، ازناو، حاجی‌آباد ۲۸۹۰۰۰ هزار نفر می‌باشد. ملایر از ترکیب دو واژه «مال» و «آگر» تشکیل شده که به معنی سرزمین آتش است. همچنین به سرزمین آریایی‌ها نیز تعبیر شده‌است.ملایر از ۵ مرکز استان با نام‌های: بیرجند، شهرکرد، یاسوج، سمنان، ایلام، بزرگتر است. همچنین بررسی تپه نوشیجان٬آتشکده و قلعه‌ای باستانی در ۱۵ کیلومتری غرب ملایر با کاوش‌های باستان‌شناسان در این تپه باستانی سه طبقه شناسایی شد که طبقه اول را به مادها، طبقه دوم را به هخامنشیان و طبقه سوم را به ساسانیان نسبت می‌دهند. مردم ملایر به زبان فارسی و گویش ملایری تکلم می‌کنند. شهرداری ملایر در سال ۱۳۱۷ تأسیس و این شهرداری هم‌اکنون دو منطقه دارد. فرمانداری ویژه شهرستان ملایر در این شهر قرار دارد.
ملایر دارای سرانه فضای سبز بالایی است به‌طوری که شامل ۴۰ پارک شهری، ۴ پارک جنگی و یک پارک قدیمی به نام پارک سیفیه است. سرانه فضای سبز در ملایر بیش از ۳/۱۴متر مربع است. از جمله آثار دیدنی در ملایر می‌توان به پارک سیفیه، یخچال میرفتاح، شهر زیرزمینی سامن دوره اشکانیان، پروژه مینی ورد ملایر، بام ملایر و دریاچه کوثر اشاره کرد.
ملایر دارای طبیعت معتدل کوهستانی با زمستان‌های سرد و پر برف و تابستان‌های معتدل است. وجود روستاها و زمین‌های وسیع کشاورزی و باغ‌های حاصل خیز انگور و فاصله کمتر از ۱۵۰ کیلومتر با سه مرکز استان و قرارگیری بر سر راه‌های مواصلاتی اصلی، همچنین گستردگی صنعت مبل و منبت در توسعه ملایر مؤثر بوده‌است.
هم‌اکنون این شهر دارای ۱۰ مرکز آموزش عالی است. صنایع و کارخانه‌های فعال در ملایر در زمینه صنایع چوب و مبلمان می‌باشد. از ره‌آوردهای ملایر می‌توان به فرش، خشکبار و عسل اشاره کرد.

ملایر بزرگترین تولیدکننده مبل در ایران و بزرگترین صادرکننده مبل و منسوجات چوبی به سلیمانیه می‌باشد.

همچنین ملایر به عنوان شهر ملی مبل و منبت در لیست شهرهای صنایع‌دستی کشور و شهر جهانی انگور ثبت شد.

ساختمان رادیو شهر ملایر آماده و تحویل صداوسیما شده‌است و از ۲۲ بهمن ۱۳۹۶ تاکنون به صورت آزمایشی شروع به کار کرده‌است.

نام‌شناسی

ملایر از دو واژه «مال» و «آگر» تشکیل شده‌است. مال به معنی خانه و آگر به معنی آتش است. بنابراین می‌توان مال‌آیر را به معنی سرزمین آتش معنی کرد. امروزه نیز پس از هزاران سال بر روی کوه‌های شهر در شب‌های نوروز آتش روشن می‌کنند. نظر دیگر بر این است که ملایر از واژگان «مال» به معنی خانه و «آیر» به معنی آریایی‌ها گرفته شده، یعنی سرزمین آریایی‌ها.

تاریخ

پیش از اسلام

آغاز دورهٔ تاریخی

پژوهش‌های باستان‌شناسی در تپه پری ملایر نشانگر دیرینگی دشت ملایر در آغاز دورهٔ تاریخی است. بر پایهٔ یافته‌های باستان شناسان در تپه پری ملایر، منطقهٔ ملایر در دورهٔ ایلام قدیم دارای حکومت مستقل محلی بوده که با همسایگان خود روابط اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بسیاری داشته‌است. با توجه به نزدیکی مقر حکومت سلسلهٔ دوم ایلام قدیم به منطقهٔ پری ملایر در این عصر روابط نزدیک این منطقه با پادشاهی سیماشکی محتمل به نظر می‌رسد. سیماشکی یکی از سلسله‌های تمدن ایلام و پایگاه سیاسی این سلسله به احتمال فراوان خرم‌آباد امروزی بوده‌است.

دوره آریایی‌ها

شاید بتوان گفت کهن‌ترین سندی مرتبط با این دوره مه در آن به صراحت نام ملایر برده شده‌است را سکه‌های روزگار ساسانی دانست که نام Malayir بر روی آن دیده می‌شود.

ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی پایتخت آن زمان بوده‌است. از حوادث مهمی که در عهد ساسانیان در ملایر اتفاق می‌افتد مخفی شدن یزدگرد سوم شاه وقت ایران است که پایتختش در شهرستان نهاوند بوده در قلعه‌ای که در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر و بر کوهی که هنوز به کوه یزدگرد مشهور است پنهان می‌شود.

در ده کیلومتری جاده ملایر به سمت بروجرد کوهی است بنام یزدگرد که آثار قلعه‌ای مخروبه بر آن هنوز باقی است. در تاریخ آمده‌است که یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی هنگامی که از اعراب در مداین شکست خورد برای تجدید قوا و جمع‌آوری لشکر به حوالی ملایر گریخت و این مکان آخرین پناهگاه یزدگرد سوم بوده‌است. انوج نیز یکی از روستاهای بسیار قدیمی آن می‌باشد که دارای قلعه‌ای بسیار قدیمی بنام قلعه انوج است که در حال نابودی است. به نظر می‌رسد این قلعه مربوط به دوره اشکانی باشد.

برابر مدارک موجود مردم ملایر در زمان حملهٔ عربان، دلیرانه از خود مقاومت کردند. ابن شادی (۵۲۰ ه‍. ق) در مجمل التواریخ و القصص، ضمن شرح جنگ نهاوند می‌نویسد: «جماعتی از شهدای تازیان و از صحابه، بهری از ایشان با جراحت در حدود خوابق و ملایر هرجا افتاده‌اند و بعضی را در این‌جای‌های مشهد ظاهر است».

پس از اسلام

دوره زندیه

شهر ملایر در زمان افشار از اهمیت به سزایی برخوردار بوده‌است. در کتاب خواجه تاجدار آمده‌است که پس از فوت نادر شاه، کریم خان زند ابتدا توانست بر ملایر مسلط شود و در مرحله بعد نهاوند و تویسرکان را فتح کرد. کریم خان زند بعد از غلبه بر مهر علی خان تکلو حاکم همدان موفق شد همدان را به تصرف خود درآورد. او سپس به سراغ اصفهان و گلپایگان رفت و آین دو شهر را تسخیر کرد و بطور موقتی ملایر را پایتخت و مقر فرماندهی خود نمود و سپس پایتخت را به فارس برد.

علل شکل‌گیری شهر

آنچه در شهر ملایر قابل مشاهده است، در شمال و شمال غرب، بقایای قلعه زندیه و قلعه چوبین بوده‌است که هر یک از این دو محله به سمت مرکز شهر کنونی توسعه یافته‌اند و به بخش مرکزی تازه ساز شهر وصل می‌شدند. قاجاریان از اتصال این دو مرکز جمعیتی و ایجاد یک شهر در این نقطه اهدافی داشتند که می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

• شواهد نشان می‌دهد که حاکمان قاجار برای کنترل و تسلط بر منطقه‌ای که در میانهٔ شهرهای همدان، نهاوند، تویسرکان و اراک فاقد یک مرکز شهری بوده‌است با توسعه شهر کنونی ملایر علاوه برتسلط سیاسی و اجتماعی، از تولیدات دامی، کشاورزی و صنایع دستی منطقه به ویژه فرش هم استفاده نموده‌اند.
• موقعیت مناسب طبیعی و جغرافیایی موجب تداوم زیستگاهی و توسعه آن در دو سدهٔ اخیر شهر بوده‌است.
• یکی دیگر از دلایل پیدایش و شکل‌گیری شهر کنونی ملایر، قرارگیری ملایر بر سر راه‌های تجاری و کاروانی و عتبات عالیات بوده‌است.

زیرساخت‌های اولیه

هستهٔ اولیهٔ شهر ملایر، قلعهٔ بهرام چوبین است. این دژ یکی از پایگاه‌های مهم نظامی بهرام چوبین سردار نامی خسرو پرویز ساسانی بوده‌است. بهرام چوبین مدت کوتاهی هم شاهنشاه ایران شد. قلعهٔ بهرام چوبین در خیابان وفایی ملایر واقع شده‌است و به عنوان هسته اولیهٔ شهر ملایر شناخته می‌شود. هرچند امروزه با توسعهٔ شهر ملایر، قلعه بهرام چوبین در زیر خیابان و خانه‌های منطقه مدفون شده‌است، اما در سال ۱۳۵۶ حفاری‌هایی از سوی دیوید استروناخ در این نقطه انجام شده‌است. پس از آنکه ایل زند دوباره به ملایر وارد شدند، در کنار قلعه چوبین، قلعه‌ای ساختند که بعدها به قلعه زندیه معروف شد.

دوره قاجار

تأسیس شهر

شهر امروزی ملایر در ۱۲۲۴ هجری قمری به دستور فتحعلی‌شاه قاجار، توسط فرزند وی محمدعلی میرزا دولتشاه، والی کرمانشاه، بنا نهاده شد و شیخعلی میرزا به پاس قدردانی از دولتشاه، این شهر را «دولت‌آباد» نامید. دولت‌آباد مرکز ولایت ثلاث بود. اصطلاح ولایت ثلاث در تقسیم‌بندی‌های کشوری دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ایجاد شد و شامل دولت‌آباد (ملایر)، نهاوند و تویسرکان می‌شد. ملایر شهری حاکم نشین بود و کلیه دفاتر دولتی و اداری ولایت در این شهر متمرکز بودند.
در این دوره شهرسازی در ملایر تحت تأثیر سبک معماری اصفهانی قرار گرفت و با احداث بلوار و خیابان‌ها سبک تازه‌ای در شهرسازی به وجود آمد که شهر ملایر نیز تا اواخر دوره قاجار تحت تأثیر این سبک قرار داشت.
از جمله خانه‌های قدیمی ساخته شده در این دوره می‌توان به خانه لطفعلی خان، خانه منصوری، خانه بابایی، خانه شیرزادی و خانه محمدباقر محسنی اشاره کرد.

ملایر نسبت به دو شهر نهاوند و تویسرکان شهر تازه تأسیسی به‌شمار می‌آید. با این حال این شهر در دوره قاجار مرکز ولایت ثلاث بود. رونق این شهر در دوران فتحعلی‌شاه قاجار آغاز شد. توسعه ملایر به شخصی به نام شیخعلی میرزا شیخ‌الملوک سپرده شد، وی در رقابت با برادرش که بر بروجرد، اراک و کرمانشاه سلطه داشت رونق ملایر را آغاز کرد. از جمله دستاوردهای شیخ‌الملوک می‌توان به احداث مدرسه، حمام و کاروانسرا اشاره کرد. پس از آن از مردم شهرهای اطراف خواسته شد در ملایر ساکن شوند.

هنگامی که قاجاریان به زمام داری رسیدند، با وصلتی که فتحعلی‌شاه قاجار با زندیه نمود، در صدد دلجویی زندیه برآمد، شاه ایران در سال ۱۲۲۱ هجری قمری به فرزند بزرگش (شاهزاده محمد علی میرزا) که متخلص به «دولتشاه» بود دستور داد در کنار قلعه زندیه شهری کوچک بنا کند و او منطقه بین قلعه چوبین و قلعه زندیه را برگزید. پس از دولتشاه، فتحعلی‌شاه دیگر فرزندش یعنی شیخعلی میرزا را که از طرف مادر به زندیه می‌رسید را به حکومت ملایر منصوب کرد. به این ترتیب طرح اولیه شهر ملایر شکل می‌گیرد.

در آن دوران چهار دروازه در ابتدای چهار ورودی شهر ملایر و نیز برج و باروهای قدیمی در اطراف این دروازه‌ها ساخته شد. در واقع در کنار هر دروازه، یک محله وجود داشته‌است که همه درون برج و باروی شهر (شارستان) قرار داشته‌اند. در غرب خیابان امام رضا کنونی دروازهٔ سامن و کاروانسرای شترخواب تقریباً در شرق تکیه امام رضا، برج دروازه سنگی در شمال دروازه سامن و برج خاکریز در خیابان صفرخانی کنونی، برج قلاویز در میدان زندیه، برج خندق در ابتدای خیابان طلوعی و مقابل برج خندق، برج دیگری نیز بود. برج یخچال در خیابان خیام، برج حاج جهان شاد در اول ازنا، برج آقا جنب مسجد کلهر، برج زورآباد در کنار دروازه زورآباد، برج حسین علی خان در میدان فعلی امام در جای مسجد صفی که بزرگ‌ترین بود قرار داشتند. این برج‌ها و دروازه‌ها می‌توانند تصویری از دولت‌آباد اولیه را در ذهن ما ترسیم کنند. برج‌های گلی که به هم متصل بودند و در این محدوده «هسته اولیه دولت‌آباد» بزرگ‌ترین قصر به نام قصر آیین (بهشت آیین) تقریباً در محل فعلی هلال احمر با مساحتی بسیار و ارتفاعی بلند ساخته شد. در کنار این برج عمارت گوهرالملوک دختر شیخ الملوک بود که به قصر گوهر الملوک معروف بود. همچنین در درون شهر، محله‌های زورآباد یا فرح آباد، فراهانی، دولت‌آباد، زندیه، کهنه، قبِّه‌ای‌ها، امامی‌ها و میدان حکومتی و دیگر تأسیسات شهری مانند بازار، مسجد، حمام، کاروانسرا، دیوانخانه و سربازخانه شکل گرفت. همچنین قنات‌های ملایر عبارت بودند از دولت‌آباد، پارک، موده، بهارستان و جعفرآباد. پس از شیخعلی میرزا، سیف الدوله، ابولقاسم خان نوری، محمد علی خان میرفتاح و جامع قاسم خوانساری در توسعه وگسترش شهر فعالیت داشتند.

مناطق جدا شده از ملایر

ملایر در استان غرب قرار داشت و شهرستان‌های فعلی نهاوند و تویسرکان در گذشته و براساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه‍.ش از بخش‌های تابعه شهرستان ملایر در استان پنجم کشور بودند که در سال ۱۳۲۸ ه‍.ش از ملایر منفک و به شهرستان ارتقاء یافتند

جغرافیا

اقلیم

ملایر شهری کوهستانی است و در میان رشته کوه زاگرس قرار گرفته‌است. بافت اصلی شهر در جلگه‌ای مسطح ساخته شده و آب و هوایی معتدل کوهستانی دارد.

موقعیت جغرافیایی

ملایر در ۴۸ درجه و ۴۹ دقیقه و ۳۰ ثانیه از مبدأ گرینویچ و عرض ۳۴ درجه و ۱۷ دقیقه قرار دارد. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۱۷۲۵ متر است.

زمین‌شناسی

از دیدگاه زمین‌شناسی ملایر در زون سنندج- سیرجان قرار دارد و کمربند ملایر – اصفهان به عنوان یکی از گستره‌های معدنی سرب و روی ایران معرفی شده‌است. بر اساس اظهار سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور کمربند ملایر – اصفهان مهم‌ترین محور روی و سرب ایران است.

مردم‌شناسی

پس از اینکه قاجارها بر حکومت مرکزی تسلط یافتند، ایل زند دوباره به ملایر بازگشتند و در چند نقطه از دشت ملایر ساکن شدند، سپس اندک اندک چند دستهٔ مهاجر به ملایر وارد و در این شهر ساکن شدند که مبدأ آنان نهاوند، تویسرکان و اصفهان، فراهان و خوانسار و کشور بحرین بود.

جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۷۰٬۲۳۷ نفر (۵۲٬۶۹۷ خانوار) بوده‌است.

جدول زیر روند رشد جمعیت ملایر را نشان می‌دهد.

قومیت‌ها

بر حسب آمار دفتر سیاسی استانداری همدان به نقل از مرکز آمار ایران جمعیت و قومیت‌های شهرستان ملایر به شرح زیر است مردم اصیل شهرستان ملایر اکثراً فارس هستند که به دلایل مختلف گویش لری در بین آن‌ها کم رنگ ترشده و بیشتر به زبان فارسی با لهجه ملایری تکلم می‌کنند و اقلیت‌های ترک نیز در نواحی شمالی ملایر هستند، ساکن می‌باشند. بجز ایل زند که مشهور ترینِ قوم لک در منطقه ملایر می‌باشد مابقی در حدود چند روستا پراکنده شده‌اند. البته در ادوار گذشته اقوام زیادی از مناطق مختلف ایران به ملایر کوچ کرده‌اند.

گویش

شهرستان ملایر به خاطر موقعیت جغرافیایی‌اش از دیرباز میزبان اقوام گوناگون بوده‌است و از این روی گویش‌های گوناگونی در آن به وجود آمده‌است که مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به فارسی و گویش ملایر می‌توان اشاره کرد.

گویش ملایری

گویش ملایری گویشی است که مردم شهرستان ملایر به آن تکلم می‌کنند. این گویش از گویش‌های زبان فارسی و به گویش پارسی میانه نزدیک است.گویش ملایری گویشی است که مردم شهر ملایر مرکز شهرستان ملایر به آن سخن می‌گویند. فرهنگستان زبان و ادب فارسی این گویش را پارسی میانه می‌دانند.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی هم در مقالهٔ فارسی ملایری و کتاب گویش ملایری به بررسی ساختار این گویش پرداخته‌اند.رودیگر اشمیت نیز معتقد است این گویش به پارسی میانه نزدیک است. در کتاب دانشنامهٔ ملای

ملایر دومین شهر پرجمعیت استان همدان است. ملایری‌ها به زبان فارسی با گویش ملایری سخن می‌گویند. بخش زیادی از مردم لر یا لک هستند.

این شهر تاریخی، تابستان‌ها هوای خنک و دلپذیری دارد. وجود زمین‌های کشاورزی و درختان انگور از ویژگی‌های ملایر به شمار می‌رود.

در این شهر زیبا به شما خوش می‌گذرد؛ کافی است توقع هتل پنج ستاره نداشته باشید و از زیبایی‌های طبیعی آن لذت ببرید. فراموش نکنید با یک صندوق انگور و چند کیلو کشمش مرغوب از ملایر بازگردید.

آب‌و‌هوای ملایر

ملایر در آغوش رشته کوه‌های زاگرس جا دارد. شهری کوهستانی است با آب‌و‌هوای معتدل کوهستانی. تابستان‌ها هوا معتدل است و زمستان‌ها سرد و پر از برف.

اطلاعات ضروری ملایر

کد ملایر: ۰۸۱

فاصله از تهران: ۳۹۲ کیلومتر

مدت سفر زمینی: ۴ ساعت و نیم

مدت سفر هوایی تا همدان: ۱ ساعت و ۱۵ دقیقه

مدت سفر با قطار: ۷ ساعت

راهنمای سفر به ملایر

عکس از همشهری آنلاین (عکاس: نامشخص)

مسیر سفر زمینی از تهران به ملایر از اتوبان تهران قم آغاز می‌شود. پس از گذشتن از اراک، وارد مسیر اراک به بروجرد می‌شوید. پیش از بروجرد، با گذشتن از توره راهی بروجرد خواهید شد. مسیر دیگری که می‌توانید انتخاب کنید، اتوبان ساوه – همدان است. پس از رسیدن به همدان راهی ملایر می‌شوید.

اتوبوس‌ها از پایانه جنوب حرکت می‌کنند. اتوبوس ملایر به تهران نیز مسافرانش را در پایانه جنوب پیاده خواهد کرد.

ملایر فرودگاه ندارد، اما اگر اصرار به سفر هوایی دارید، می‌توانید بلیط هواپیما به مقصد همدان تهیه کنید و از آنجا زمینی به ملایر بروید. با توجه به فاصله‌ ۸۷ کیلومتری همدان تا ملایر، پیشنهاد ما اتوبوس یا قطار است.

قطار تهران به ملایر هفت ساعت در راه است. همچنین می‌توانید از خط آهن مشهد به ملایر بهره ببرید و از تهران این قطار را سوار شوید.

اقامت در ملایر

برای انتخاب هتل دست شما باز نیست و تعداد هتل های ملایر محدود است. بنابراین از میان گزینه‌های موجود یکی را باید انتخاب کنید.

هتل‌های میان‌رده

هتل کریم خان زند دو ستاره است و دسترسی مناسبی به جاهای دیدنی ملایر دارد.

هتل‌های ارزان

مهمان‌پذیر کارون در خیابان اراک و هتل سوئیت باران در شهرک ولی عصر اقامتگاه‌های ارزان اراک هستند. خانه‌ معلم ملایر برای فرهنگیان امکان اقامت ایجاد می‌کند.

جاهای دیدنی ملایر

یکی از جاذبه‌های گردشگری معروف و جذاب ملایر پارک جنگلی سیفیه یا باغ سیف الدوله است. این تفرجگاه ۱۰ هکتار وسعت دارد و ساختمان محل سکونت سیف الدوله و مسجد سیفیه را نیز در دل خود جا داده و بسیار تماشایی است.

دریاچه مصنوعی کوثر،‌ مجموعه بام ملایر، خانه و موزه لطفعلیان، مسجد شیخ‌الملوک، جهان کوچک یا مینی ورلد ملایر و یخچال میرفتاح از جاهای دیدنی ملایر هستند.

اطراف ملایر دیدنی‌هایی دارد که مطمئنا ارزش زمان گذاشتن و بازدید را دارند. در ۲۰ کیلومتری ملایر ارگ یا آتش‌کده‌ نوشیجان را روی تپه‌ باستانی نوشیجان و در منطقه‌ شورکات پیدا می‌کنید که نخستین عبادتگاه آریایی‌ها بوده است.

• 
• 
• 
• 

تالاب کرد خورد یا آق گل، برج آرامگاه بابا حسین، قلعه پری، غار دره فراخ نزدیک روستای جوزان، قلعه باستانی انوج، نهانگاه یا غار کسب در روستای جوکار، برج خانقلی در شهر سامن، سد کلان و منطقه حفاظت‌شده لشگر بسیار تماشایی هستند.

تماشای مراسم شیره پزی در روستای مانیزان ملایر یکی از آن تجربه‌های فراموش‌نشدنی است.

مراکز خرید ملایر

عکس از گوگل‌مپ (عکاس: فرهاد صارمی)

بازار سرپوشیده‌ قدیمی ملایر ثبت ملی شده و دیدن آن واجب است. هم از بازار قاجاری بازدید می‌کنید و هم خرده ریز برای خودتان می‌خرید.

مرکز خریدهای مدرن و امروزی طرفداران خودشان را دارند. مرکز خریدهای تندیس، میلاد نور برای پاساژگردی و خرید مناسب هستند.

رستوران‌های ملایر

رستوران شقایق شاید معروف‌ترین رستوران ملایر باشد که خیلی‌ها از آن راضی بیرون آمده‌اند. رستوران سنتی کوهپایه در بام ملایر قرار دارد. اگر گذرتان به پارک سیفیه افتاد، که ما پیشنهاد می‌کنیم بیفتد، رستوران سنتی کوهپایه را از دست ندهید. برخی از دیگر رستوران‌ های ملایر نظیر مجلل، ژابیز، ریحون و داریوش نیز غذاهای ایرانی سرو می‌کنند.

سوخاری کی‌اف‌سی ملایر، فسا فود ژاو و پیتزا شب با دکور قرمز رنگش برای دوست‌داران فست‌فود، پیتزا و سوخاری گزینه‌‌های خوبی هستند. فست فود هارپک و مادر خوب را هم در نظر داشته باشید.

عکس از گوگل‌مپ (عکاس: نرگس محمدی)

کافه‌روها در سفر هم گوشه دنجی برای نوشیدن قهوه نیاز دارند. کافه قهوه‌ تلخ در بلوار ارم فضای دلچسبی دارد.

بستنی سنتی جلالی در خیابان سعدی پاتوق خوبی برای عصرانه و دسر پس از غذا است. بستنی سنتی را واقعا نباید از دست داد. در بستنی پاپایا علاوه بر بستنی، نوشیدنی‌های خنک هم سرو می‌شود.

سوغات ملایر

عکس از ایرنا (عکاس: نامشخص)

ملایر تاکستان‌های پربار فراوانی دارد. انگور، کشمش و شیره‌ انگور بهترین سوغاتی است که می‌توانید از ملایر بخرید. هرچه باشد ملایر از نظر تعداد تاکستان‌های انگورش رتبه‌ ششم دنیا را دارد. باسلق با شهد انگور و نشاسته تهیه می‌شود. گردو و عسل خوش‌مزه‌های دیگر این شهر هستند. کلوچه‌پزی سنتی پارمیدا را در خیابان اراک فراموش نکنید که کلوچه‌های تر و تازه‌ای به دست شما خواهد داد.

عکس از ایرنا (عکاس: نامشخص)

فرش دست‌باف و گیوه از صنایع دستی ملایر به شمار می‌روند. اما آنچه برجسته‌تر به‌نظر می‌رسد، صنعت تولید صنایع چوبی، مبل و منبت است. اگر زمان کافی و قصد خرید مبلمان دارید، می‌توانید از ملایر محصولات چوبی به قیمت مناسب تهیه کنید

ر گویش ملایری در دنباله زبان مادی به‌شمار آمده‌است.

دین

دین بیشتر مردم ملایر اسلام و مذهب آنان شیعه دوازده امامی است. در ملایر اقلیت‌های مذهبی نیز وجود دارد. در گذشته شمار زیادی یهودی در ملایر زندگی می‌کردند که بعد از انقلاب اسلامی بیشتر آن‌ها به اسراییل مهاجرت کرده‌اند. در گذشته کلیسای ارامنه ملایر در ملایر وجود داشته‌است. در شهرستان ملایر چهار کلیسا وجود داشته که اکنون تنها ویرانه‌های آن‌ها باقی مانده‌است. این کلیساها عبارتند از:

• کلیسای مریم مقدس در منطقه اناوش (انوچ)
• کلیسای استپانوس مقدس در قاسم‌آباد
• کلیسای سرکیس مقدس در ملایر
• کلیسای مریم مقدس در شروین (شه ورین)

ضمناً در این شهر چهار منطقه ارمنی‌نشین بوده‌است که از کلیساهای آن‌ها اطلاعی در دست نیست.

مسافت ملایر با مراکز استانها

مسافت شهرهای شهرستان ملایر با شهر ملایر

ترابری

پایانه مسافربری

شهر ملایر دارای سه پایانه مسافربری می‌باشد:

پایانهٔ بزرگ ملایر در میدان استقلال واقع شده، این پایانه دارای مساحتی معادل ۲۱۰۰۰۰مترمربع است. سرویس‌دهی این پایانه به تمام نقاط کشور (برون استانی) است.

پایانهٔ غرب یا ترمینال همدان در میدان انقلاب بلوار بهشتی جنب فرمانداری واقع شده که دارای مساحتی معادل ۱۰۰۰مترمربع می‌باشد. سرویس‌دهی این پایانه به شهرهای همدان - تویسرکان - سنندج و روزانه ۷۰۰۰نفر مسافر از این پایانه جابه‌جا می‌شوند

پایانهٔ جنوب غرب در بلوار انقلاب میدان تعاون واقع شده و دارای مساحتی معادل ۸۰۰ مترمربع است. سرویس‌دهی این پایانهٔ به شهرهای خرم‌آباد - کرمانشاه - نهاوند - بروجرد - سامن می‌باشد.

راه‌آهن

راه‌آهن غرب کشور حلقه اتصال شرق به غرب کشور است که این شبکه از ایستگاه سمنگان در شهر اراک آغاز و در نهایت به بندر لاذقیه در دریا مدیترانه می‌رسد راه‌آهن شهر ملایر به عنوان بخشی از راه‌آهن غرب است در سال ۱۳۹۱ قطعه اراک ملایر آن تکمیل و قابل بهره‌برداری شده‌است و قطعه‌ای که این شهر را به کرمانشاه و مرز خسروی متصل می‌کند. تا نیمه نخست سال ۱۳۹۳، ۸۵ درصد پیشرفت کاری داشته‌است.

فرودگاه ولی عصر

فرودگاه ولی عصر فرودگاهی در دست ساخت در شهر ملایر است. مراحل مقدماتی ساخت این فرودگاه از سال ۱۳۷۲ آغاز شده و هدف از احداث آن خدمات دهی به شهروندان شهرهای ملایر، نهاوند و بروجرد است.

آموزش

مراکز آموزش عالی

ملایر دارای ۱۲ مرکز آموزش عالی است، که در مجموع ۲۰ هزار نفر دانشجو در مراکز آموزش عالی مستقر در این شهر مشغول به تحصیل می‌باشند.

• دانشگاه ملایر وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری که هم‌اکنون نزدیک به ۶۰۰۰ دانشجو در ۶۷ رشته مختلف در این دانشگاه مشغول به تحصیل می‌باشند.
• دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر دارای ۷۵۰۰ دانشجو
• دانشکده فنی و حرفه‌ای خوارزمی ملایر، مخصوص پسران دولتی دارای ۱۱۵۰ دانشجو
• دانشکده فنی و حرفه‌ای کوثر ملایر، مخصوص دختران دولتی
• دانشکده سما نیز به عنوان دو دانشگاه غیردولتی در ملایر فعال هستند. از جمله سایر مراکز آموزش عالی شهر ملایر می‌توان به
• دانشکده پیراپزشکی ملایر،
• دانشگاه پیام نور،
• دانشگاه علمی کاربردی،
• دانشکده پزشکی،
• دانشکده پرستاری ملایر،
• دانشگاه غیرانتفاعی ایمان و اندیشه،
• دانشکده علوم قرآنی ملایر
• دانشکده علوم قرآنی و چندین مرکز آموزش علمی کاربردی وابسته به دانشگاه جامع علمی کاربردی ملایر اشاره کرد.

بیمارستانها و مراکز درمانی

• بیمارستان فوق تخصصی امام حسین (ع)
• بیمارستان تأمین اجتماعی غرضی
• بیمارستان مهر
• بیمارستان فخریه
• بیمارستان خصوصی لقمان
• درمانگاه فرهنگیان
• درمانگاه ولیعصر
• درمانگاه چمران
• درمانگاه اوقاف
• پایگاه انتقال خون

حوزه علمیه

در سال ۱۲۳۶ هجری قمری مدرسهٔ علمیهٔ شیخ الملوک در ملایر ایجاد شد. در اواخر دورهٔ حکمرانی شیخ علی میرزا و بنا به درخواست فتحعلیشاه در سال ۱۲۴۷ هجری قمری ملا احمد خراسانی که مقیم اصفهان بود جهت تنظیم امور شرعی در ملایر ساکن شد. پس از درگذشت ملا احمد خراسانی، آشیخ شهاب الدین مصطفوی از شاگردان آیت‌الله حجت به ملایر آمد و مدیریت حوزهٔ علمیه ملایر را در دست گرفت.

گردشگری

موزه‌ها

• موزه مردم‌شناسی
• باغ موزه دفاع مقدس ملایر (در دست راه‌اندازی)
• باغ موزه مشاهیر ملایر (در دست راه‌اندازی)
• موزه تاریخ طبیعی ملایر (در دست راه‌اندازی)
• موزه آموزش و پرورش ملایر (در دست راه‌اندازی)
• سایت موزه ارگ باستانی نوشیجان ملایر (در دست راه‌اندازی)

موزه مردم‌شناسی

قدمت موزه ملایر به دوره قاجار بازمی‌گردد. این موزه ابتدا توسط محسن مصدقی معروف به مصدق الممالک بنیانگذاری شد. محل این موزه خانه باستانی مرتضی خان لطفعلیان است و دارای اندرونی، بیرونی، حسینیه و اصطبل است. هم‌اکنون از این خانه به عنوان موزه مردم‌شناسی شهر ملایر استفاده می‌شود. موزه مردم‌شناسی ملایر ۱۳۰۰ متر زیربنا و در زمینی به وسعت ۴۵۰۰ متر ساخته شده‌است.

هتل‌ها

هتل موجود در شهر ملایر عبارتند

• هتل پنج ستاره کریمخان زند.

• هتل باران
• مهمانپذیر کارون

فرهنگ

سوگواری

هیئت ابوالفضل ملایر با بیش از ۵۰ هزار نفر جمعیت بعد از هیئت حسینیه اعظم زنجان یکی از بزرگترین هیئت‌های عزاداری ایران است.

سینما

سینما بهمن (نام قدیمی کوروش) ملایر مجهزترین سینما در غرب ایران است. این سینما با ظرفیت ۶۰۰ نفر آغاز به کار کرد. فعالیت این سینما در سال ۱۳۵۷ متوقف شد اما در سال ۱۳۵۸ توسط بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی با نام جدید سینما بهمن و ظرفیت ۵۴۳ گشایش یافت.

موسیقی

پیشینه موسیقی در ملایر به یکصد سال پیش می‌رسد. از چهرهای سرشناس موسیقی در ملایر می‌توان به سیف‌الدوله، لطیف فرحی، یدالله نیستانی، ماشاالله زندیان اشاره کرد. هم‌اکنون در شهر ملایر چندین گروه آموزش موسیقی فعال است. از سال ۱۳۷۶ شاخه‌ای از انجمن موسیقی ایران در ملایر فعال است.

کتابخانه‌ها ملایر

در دههٔ ۱۳۲۰ صنعت چاپ در ملایر ایجاد شد و شهر ملایر در کنار شهرهایی چون تهران، تبریز، اصفهان و چند شهر دیگر در ایران از پیشگامان صنعت چاپ در ایران است. کتابخانه‌های ملایر عبارتند از:

• کتابخانه علامه مجلسی ملایر
• کتابخانه دانشجو
• کتابخانه علامه امینی
• کتابخانه بهشتی
• کتابخانه ولایت

نشریه‌ها

نخستین روزنامهٔ ملایر، روزنامه سهیل با مدیریت احتشام الممالک سهیلی و سردبیری باقر دبیران معروف به دبیرزاده ملایری است که در سال ۱۳۰۱ خورشیدی در ملایر منتشر شد. تازه‌ترین نشریهٔ ملایر نشریهٔ نور ملایر است که در سال ۱۳۹۳ مجوز انتشار گرفته‌است. از سوی دیگر مدیر مسئول روزنامه همدان پیام نیز از ایجاد روزنامه‌ای در ملایر در آینده خبر داده‌است.

رادیو

راه‌اندازی ایستگاه رادیو شهری در شهر ملایر تلاش‌هایی برای ایجاد رادیو صدای ملایر انجام گرفت. سرانجام رادیو ملایر در ۲۲ بهمن ۱۳۹۶ به صورت آزمایشی با کادری محلی آغاز به کار کرد.

ورزش

ورزشکاران ملایری تاکنون موفق به دریافت مدال‌های جهانی در برخی رشته‌های ورزشی شده‌اند.

در زمینهٔ مدیریت ورزش، ملایر زادگاه دکتر محمود گودرزی (وزیر ورزش و جوانان دولت یازدهم) و کیومرث هاشمی (رئیس کمیتهٔ ملی المپیک) است. در زمینه داوری کشتی مسعود چوبین داور بین‌المللی و عضو کمیسیون داوران کشور و در بخش ورزش‌های رزمی در رشته کونگ فو آقای صحبت الله کریم جوزانی یکی از مفاخر ملایر به حساب می‌آیند.

اماکن ورزشی و ورزشگاه‌های

• ورزشگاه تختی
• ورزشگاه الهیه
• ورزشگاه کوثر
• ورزشگاه کارگران
• ورزشگاه استقلال
• مجموعه ورزشی تختی
• مجموعه ورزشی پوریا ولی
• مجموعه ورزشی کارگران
• سالن شهدا
• سالن الغدیر
• سالن انقلاب
• سالن سپاه
• سالن تاجوک
• سالن کوثر
• سالن کشتی مصطفی جوکار
• استخر سیفیه
• استخر کوثر
• استخر حجاب
• استخر کریمخان
• استخر کسرا
• استخر تختی
• زورخانه پوریا ولی
• زورخانه سپاه

جاذبه‌ها

بوستان سیفیه

یکی از قدیمی‌ترین بوستان‌های طبیعی غرب کشور بوستان سیفیه ملایر است که در شمال شرقی این شهر در دامنه کوه گرمه قرار دارد. این باغ در مساحتی در حدود ۱۰ هکتار بنا شده و در سال ۱۳۰۴ توسط سیف الدوله؛ نوه فتح‌علیشاه قاجار در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان احداث شد.

مینی ورلد ملایر (پنجره‌ای به سوی دنیا)

اولین مینی ورلد خاورمیانه و چهارمین مینی ورلد جهان است که پس از کشورهای ژاپن، بلژیک و چین در ایران و در شهر ملایر ساخته می‌شود.

نمونه این پروژه در ایران و خاورمیانه وجود ندارد و ساخت این مینی ورلد با بهره‌گیری از شهر بروکسل بلژیک ساخته خواهد شد. در این پروژه ۱۳۸ اثر تاریخی ملی و جهانی در مقیاس یک دهم ساخته می‌شود که ۱۵ اثر از این تعداد، از آثار تاریخی جهان هستند.

از جمله آثار در حال ساخت می‌توان به برج ایفل، اهرام ثلاثه و تاج محل هندوستان به عنوان چند اثر مهم جهانی که در مینی ورد به نمایش گذاشته می‌شود اشاره کرد. با آغاز به کار این پروژه عظیم در ملایر نه تنها مردم این شهرستان بلکه تمام مردم ایران می‌توانند چندین اثر تاریخی مهم جهان و ایران را از نزدیک و در ابعاد کوچکتر ببینند.

همچنین ساخت پرسپولیس (تخت جمشید)، حافظیه، برج آزادی، آرامگاه باباطاهر و بسیاری دیگر از آثار تاریخی ملی را از دیگر آثار در نظر گرفته شده برای نخستین مینی ورد ایران اعلام کرد. مینی ورد در قسمت شرقی شهر ملایر در حال ساخت می‌باشد.

یخچال میرفتاح

یک بنای گنبدی است که با مصالحه آجر و سنگ بنا شده و متعلق به دوره قاجار است. ارتفاع گنبد در این بنا به ۱۲ متر می‌رسد و ضخامت دیوارهای آن در بیشترین نقاط به ۹۲ سانتیمتر می‌رسد.

بام ملایر

بام ملایر یکی از مکان‌های دیدنی این شهر است که ۴۶۰ وسعت داشته در قسمت شرقی این شهر ملایر قرار دارد.

برآورد اعتبار لازم برای اجرای این طرح ۳۸۰ میلیارد ریال برآورد شده

اهدافی که در ساخت این مجموعه بزرگ تفریحی و توریستی دنبال می‌شود:

• توسعه صنعت گردشگری، افزایش مدت اقامت گردشگران، افزایش اشتغال و درآمد سرانه شهروندان
• ایجاد زیر بناهای مناسب برای پرکردن اوقات فراغت و رفاه شهروندان، بهبود عبور و مرور شهری و راه‌های دسترسی به معابر اصلی شهر و کاهش ترافیک
• ایجاد فضاهای مناسبی را برای اقامت خانواده‌ها و گردشگران داخلی و خارجی

مجموعه‌هایی که در این طرح قرار خواهند گرفت:

شهربازی مسقف، کافی شاپ گردون، رستوران، هتل، کمپینگ اقامتی، تله کابین و منوریل، پیست پیاده‌روی، دوچرخه سواری، اسکیت، درشکه سواری و کارتینگ (ماشین اسباب بازی)، زمین‌های والیبال، بسکتبال، فوتسال، تنیس، بدمینتون، اسکی روی چمن، پیست‌های بدنسازی، دستگاه‌های ماساژور، پارک ترافیک، باغ موزه مشاهیر ملایر، کشور و جهان، آلاچیق، نورپردازی و آبشار مصنوعی

بخش‌هایی از بام ملایر که تاکنون به بهره‌برداری رسیده و در حال اتمام می‌باشد.

• ساخت و نصب یادمان شهدا که با ۲۶ متر ارتفاع در زمینی به مساحت ۴۰۰ متر مربع به عنوان بلندترین یادمان شهدا در استان همدان شناخته شده‌است.
• جدول کشی، آسفالت و سنگ‌فرش مسیر جاده سلامت که بخش اعظمی از این مجموعه را تشکیل داده‌است.
• ساخت آلاچیق و نصب تجهیزات ورزشی در مسیر جاده سلامت.
• ساخت و نصب مجسمه‌هایی از ایران باستان در مسیر ورودی بام ملایر.
• احداث سرویس بهداشتی و رستوران.
• ساخت آبشار مصنوعی در دامنه گرم کوه.
• دیواره سنگ نوردی و صخره‌نورد

دریاچه کوثر ملایر

دریاچه کوثر ملایر یک دریاچه مصنوعی با مساحت تقریبی ۲ هکتار است.

کاوانسرای شیخ الملوک

این کاروانسرا درشمال غربی راسته اصلی بازار توسط شیخ الملوک ساخته شده و قدیمترین کاروانسرای بازار ملایر بوده و در حال تخریب می‌باشد

ره‌آورد

تاورنیه گردشگر فرانسوی نیز که در زمان سلاطین صفوی دو بار به ایران آمده، در قسمت محصولات می‌گوید: «محصول پستهٔ ایران از ملایر است.» مقدسی فلسطینی که کتاب خود را در سال ۳۷۵ قمری نوشته‌است، از زعفران به عنوان محصول ملایر یاد می‌کند. این در حالی است که تا پایان حکومت قاجار زعفران یکی از اقلام صادراتی ملایر بوده‌است. پسته و زعفران در گذشته از اقلام صادراتی ملایر بوده‌است اما امروزه دیگر در ملایر به صورت انبوه کشت نمی‌شود. دیگر سوغاتی ملایر شیرهٔ ملایر است که پیشینهٔ کهنی دارد.

نظامی گنجوی دربارهٔ شیرهٔ ملایر می‌گوید:

قزوینی نیز می‌گوید:

و محال، ملایر در جنب این محال واقع است و چون صاحب آثارالبلاد در کتاب خود، احوال آن محال را ذکر نکرده‌است وسیع، غله دارد و انگور بسیار خوب در آنجا به عمل آید و شیرهٔ آن ولایت چنان باشد که در جمیع ایران، بلکه در جمیع روی زمین چنان شیره‌ای به عمل نیاید

امروزه نیز سوغات ملایر شامل کشمش، باسلوق، مبل، منبت، شیره وانگور و عسل است.

ساختار شهری

شهرداری

تاریخچه

شهرداری ملایر در سال ۱۳۰۳ با تأسیس دفتری به نام فوائد عامه شروع به کار کرد. در سال ۱۳۱۷ نخستین ساختمان شهرداری در این شهر ساخته شد.

مناطق شهری

هم‌اکنون شهر ملایر دارای دو منطقه است که مستقیماً تحت نظارت شهرداری مرکزی اداره می‌شوند. سه روستا نامیله، ازنا و حاجی‌آباد به محدوده شهری ملایر پیوستند. وعده تأسیس شهرداری منطقه ۳ ملایر در مناطق امامزاده عبدالله، شمس‌آباد و طالقانی از سوی شهردار وقت ملایر در خرداد ۱۳۹۳ داده شده‌است.

مشکلات شهری

تکمیل خط لولهٔ انتقال آب از سد کلان به شهر و معضل ترافیک و حمل و نقل از مشکلات ملایر در حوزه مدیریت شهری می‌باشند.

سازمان‌ها

پیشینهٔ برق

در سال ۱۳۱۲ توسط چند خیر، پنج موتور برق به قدرت ۳۱۰ اسب - ۵۲۵ اسب - ۷۸۰ اسب، خریداری و در محل خیابان شهید طلوعی (برق پایین) نصب و راه‌اندازی شد؛ و در سال ۱۳۲۶ سه موتور با قدرت ۱۷۸۰ اسب در خیابان تختی (برق بالا) نصب و در سال ۱۳۴۹ مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

پیشینهٔ تلفن

در سال ۱۳۰۶ و درست ۱۳ سال پس از ورود تلفن به ایران، ملایر از طریق اراک، قم به تهران به خط تلفن متصل شد. در پایان بهمن ماه ۱۳۰۶ اداره تلفن ملایر دارای ۱۵ رشته سیم بوده‌است؛ و سپس همدان نیز به وسیلهٔ یک رشته سیم از طریق ملایر نیز به شبکهٔ مخابرات کشور متصل شد. از سوی دیگر اسدآباد هم بوسیله یک رشته سیم به شبکه مخابرات وصل شد. همچنین ارتباط با کرمانشاه نیز از طریق اسدآباد صورت می‌گرفت. همچنین ارتباط با شهرهای نهاوند، تویسرکان و بروجرد نیز از طریق ملایر بر قرار می‌شد. در سال ۱۳۵۴ ملایر اولین شهرستان تابعه استان همدان بود که به شبکه خودکار بین شهری پیوست.

پارک‌ها

یکی از قدیمی‌ترین بوستان‌های طبیعی غرب کشور بوستان پارک سیفیه است که در شمال شرقی این شهر در دامنه کوه گرمه قرار دارد. این باغ در مساحتی در حدود ۱۰ هکتار بنا شده و در سال ۱۳۰۴ توسط سیف الدوله؛ نوه فتح‌علیشاه قاجار در زمان حکومتش بر ولایت ملایر و تویسرکان احداث شد.

کل فضای سبز شهرستان ملایر ۳ میلیون و ۱۱۴ هزار متر مربع است. هم‌اکنون ۴۰ پارک شهری در ملایر وجود دارد و سرانه فضای سبز ملایر ۱۹٫۶ متر مربع برای هر نفر است. وسعت پارک‌های ملایر ۱ میلیون و ۲۶۵ هزار متر مربع است.

پارک‌های جنگلی

شهرستان ملایر دارای ۴۸۸۳ هکتار جنگل است؛ و از این مقدار ۱۲۸ هکتار به عنوان ذخیره گاه جنگلی تحت مدیریت است. همچنین مساخت کل جنگل‌های دست کاشت در ملایر ۱۲۴۷ هکتار است. جنگل‌های دست کاشت ملایر شامل پارک جنگلی میرزا کوچک خان، پارک شاهد، جنگل کاری سه راهی بیژن‌آباد و جنگل کاری حاشیه جاده ملایر ـ همدان است.

سلامت و بهداشت

نخستین بیمارستان ملایر بیمارستان ۲۵ تخت خوابی در پارک ملایر است که در سال ۱۳۰۵ توسط سیف الدوله ساخته شد. پس از آن در سال ۱۳۱۷ سکینه ترکمان سهرابی (فخرالحاجیه) پی ریزی بیمارستان مجهزی را در ملایر آغاز می‌کند. در سال ۱۳۲۲ بیمارستان فخریهٔ ملایر با ظرفیت ۱۲۲ تخت ثابت به بهره‌برداری رسید. بیمارستان فخریه در سال ۱۳۶۵ در جریان جنگ ایران و عراق بمباران شد. اما هم‌اکنون فعال است.

دیگر بیمارستان‌های فعال در ملایر، بیمارستان امام حسین با ظرفیت ۱۶۸ تخت، بیمارستان مهر با ۹۶ تخت، بیمارستان دکتر غرضی با ظرفیت ۱۶۴ تخت و مرکز جراحی خصوصی لقمان می‌باشند. وعده ساخت بیمارستانی ۱۲۸ تخته در شهر ملایر توسط سازمان اوقاف و امور خیریه ایران داده شده‌است.

صنایع و کارخانجات

ملایر دارای ۲۶۸ واحد صنعتی فعال، شهرک‌های صنعتی شوشاب، سهند، شهرک مبل و منبت، منطقه ویژه اقتصادی سامن و با داشتن سد کلان، بزرگترین سد آبی استان است صنایع ملایر شامل

• فرو سیلیس غرب پارس
• سبزه
• بافتینه
• بافتسان
• لحیم سازی
• سیم و کابل آسیا
• کیان کرد
• کارخانجات کشمش
• تولید درب و پنجره پی وی سی کیان ویستا
• پتروشیمی
• شهرک شیشه
• کارخانه آلیاژی ذوب آهن
• معادن نقره سیلیس و اورانیوم و غیره می‌باشد

صنایع دستی ملایر

قالی بافی

مبل و منبت کاری

تولید انواع صنایع دستی چوبی مانند: خراطی، ظرفیت کاری، منبت کاری از دیر باز در ملایر رواج داشته‌است. در سال‌های اخیر علاوه بر شهرهای مذکور در روستاهای روستاهای اورزمان، حسین‌آباد شاملو و بخش جوکار از توابع ملایر نیز، به تولید این صنعت می‌پردازند؛ که البته در این بین روستای اورزمان شهرتی یافته که همه کشور این روستا را به عنوان روستایی نمونه در صنعت مبل و منبت می‌شناسند. به‌طوری‌که فقط ۶۳ درصد مبل و منبت کشور در شهرستان ملایر تولید می‌شود و در این زمینه می‌توان گفت که شهرستان ملایر رتبه اول را در کشور دارا می‌باشد. از دیگر صنایع دستی چشمگیرشهرستان ملایر می‌توان به مرواربافی یا همان سبد بافی اشاره کرد. وجود ترکه‌های چوبی با کیفیت و مرغوب در این شهرستان از عوامل مؤثر در رشد این صنعت دستی در این شهرستان است. به دلیل همین کیفیت مناسب ترکه‌های ملایر هنرمندانی که دراستان‌های شمالی کشور به این صنعت دستی اشتغال دارند چوب مورد نیاز خود را از شهرستان ملایر تأمین می‌کنند. این ترکه‌ها در روستاهای گوراب، داویجان، می آباد و حرم آباد از توابع ملایر توسط کشاورزان کاشته می‌شود. مروار بافی ملایر پس از سفال لالجین رتبه دوم صادرات صنایع دستی استان همدان را به خارج از کشور به خود اختصاص داده‌است.

منابع- سایت چهارگوشه ایران

ویکی پدیا

نهاوند

نهاوند یکی از شهرهای غرب ایران است. این شهر در بخش جنوب‌غربی استان همدان قرار دارد. فاصله این شهر تا تهران 435‌ کیلومتر است. برای دسترسی به این شهر از تهران، باید از مسیر ملایر – اراک عبور کنید. نهاوند تا همدان، یعنی مرکز استان، 130‌کیلومتر و تا خرم‌آباد 134‌کیلومتر فاصله دارد.

طبیعت نهاوند

نهاوند از نظر جغرافیایی در میان رشته‌کوه‌های زیبای زاگرس قرار دارد. به همین خاطر می‌توان گفت که این شهر جزء شهرهای کوهستانی ایران به حساب می‌آید. همان طور که از هر شهر کوهستانی انتظار می‌رود، نهاوند هم زمستان‌های سرد و تابستان‌های خنکی دارد. به لطف منابع آب کافی و خاک حاصلخیز، هر وجب از نهاوند پوشیده از علفزارهای بزرگ و درختان تنومند است. به‌طور کلی می‌توان جغرافیای این شهر تاریخی را به دو بخش دشت و کوهستان تقسیم کرد.

دشت‌های وسیعی را تصور کنید که در آن وقتی چشمتان را به خط افق می‌دوزید، مناظر کوهستانی و کوه‌های پوشیده از برف را ببینید. دشت‌های سرسبز و پوشیده از علف، چشمه‌های جوشان و رودهای روان، همه این‌ها در نهاوند انتظار شما را می‌کشند. دامنه‌های این کوه محل رویش درختان میوه کوهی همانند پسته و بادام کوهی است. بسیاری از ورزش‌کاران هم این مسیر با شیب تند را برای کوه‌پیمایی انتخاب می‌کنند.

طبیعت بکر نهاوند باعث شده تا حیوانات و پرندگان بسیاری این منطقه را برای زندگی خود انتخاب کنند. سکوت در این شهر موج می‌زند. اگر خوش‌شانس باشید، یک پروانه روی شانه شما می‌نشیند. صدای پرندگان شما را سرمست می‌کند و نسیم خنک کوهستان صورتتان را نوازش می‌‌دهد. این تصویری است که باید از طبیعت نهاوند در ذهن خود تجسم کنید.

بهترین زمان سفر به نهاوند

ند - 06 Janua0°
lClou

• خب همان طور که انتظار دارید، این شهر کوهستانی و قدیمی، زمستان‌های بسیار سردی را تجربه می‌کند. حتی در برخی از روزهای زمستانی این شهر، شاهد یخبندان کامل هستیم. به همین خاطر بهتر است در 6 ماه دوم سال فکر سفر به این شهر زیبا به سرتان نزند. همان قدر که زمستان سرد است و ننه سرمای غرغرو همه‌جا را سفیدپوش می‌کند، با ورود عمو نوروز، طبیعت تکانی به خود می‌دهد، برف‌ها را از روی شانه خود می‌تکاند و از ته دل نفسی تازه چاق می‌کند. در این فصل پرندگان مهاجر به خانه خود باز می‌گردند. چشمه‌ها اشک شوق می‌ریزند و رودهای خروشان جاری می‌شوند. به همین خاطر بهار را می‌توان بهترین فصل سفر به نهاوند دانست. البته در فصل تابستان با وجود آنکه کمی از سرسبزی محیط کاسته شده است؛ اما چون خبری از گرمای خورشید نیست، می‌توانید برای فرار از گرمای تابستان به این شهر پناه بیاورید.

جاهای دیدنی نهاوند

• سراب گامسیاب

&

&

نهاوند را به سرزمین سراب‌ها می‌شناسند. پس چه بهتر که لیست جاهای دیدنی نهاوند را با سراب زیبای گامسیاب آغاز کنیم. این سراب یکی از پرآب‌ترین سراب‌های نهاوند و تمام زاگرس است. گامسیاب از دره‌های شمالی کوه گروین سرچشمه می‌گیرد. آب رودخانه گامسیاب نیز از همین سراب تغذیه می‌شود. اگر اهل ماجراجویی هستید، می‌توانید مسیر سراب را به‌سمت بالا بروید و خودتان را به بافت جنگلی و غارهای طبیعی برسانید. به یمن حضور این سراب، طبیعت زیبایی به وجود آمده است. حتی با دیدن تصویر این سراب نفستان در سینه حبس خواهد شد. هرچه بالاتر بروید، پوشش گیاهی متراکم‌تر و زیباتر خواهد بود. پس دل به مسیر دهید و با طبیعت هم‌گام شوید.

• مسیر روستایی دهبوره راه

&

&

آیا شما هم باور دارید که گاهی لذت طول مسیر از رسیدن به مقصد نیز بیشتر است؟ شاید این مسئله را درباره جاده زیبای چالوس احساس کرده باشید. جاده چالوس با وجود تمام زیبایی، خیلی شلوغ است. پس جاده‌ای رؤیایی به‌سمت بهشت را به شما معرفی می‌کنیم. مسیر روستایی دهبوره، جاده‌ای به طول 5‌کیلومتر است که در ضلع جنوب‌غربی نهاوند قرار دارد. این جاده روستای دهبوره را به شهر نهاوند متصل می‌کند. جاده از مسیری جنگلی، سرسبز و بی‌نهایت زیبا می‌گذرد. در طول این مسیر می‌توانید سرعت خود را کم کنید، پنجره را پایین دهید، دست خود را بیرون بگیرید و اجازه دهید باد از لای انگشتان دستتان عبور کند، یک موسیقی ملایم عاشقانه بگذارید و منتظر بمانید تا باد مشتاقانه تمام حس‌های بد شما را با خود ببرد.

• ورازانه

&

&

مدتی می‌شود که مسافران و گردشگران علاقه بسیاری به بوم‌گردی پیدا کرده‌اند. این روش سفر هم به اقتصاد روستاهای مختلف کمک می‌کند و هم یک تجربه جدید در سفرتان خواهد بود. ورازانه نام یکی از روستاهای نهاوند است. در این روستا خبری از شلوغی و استرس زندگی شهری نیست. مردم ورازانه با لبخندی بر لب مشغول دامداری یا باغداری هستند. انگار که حتی رنگ آبی آسمان نیز در این روستا تفاوت دارد. اینجاست که متوجه می‌شویم هر جا برویم، آسمان همین رنگ نیست!

• تازناب

حالا که صحبت از روستای ورازانه به میان آمد، بی‌انصافی است که یادی از روستای زیبای تازناب نکنیم. این روستا یکی دیگر از بکرترین جاهای دیدنی نهاوند محسوب می‌شود. اگر اهل بوم‌گردی هستید، می‌توانید سری به این روستا بزنید و در خانه‌های مردم محلی اقامت داشته باشید. فقط در وصف طبیعت بکر و خاک حاصلخیز تازناب همین بس که چند وقت پیش یک قارچ 12 کیلوگرمی در این روستا رشد کرد که بسیار هم خبرساز شد!

• کنگاور کهنه

در توصیف برخی از زیبایی‌های طبیعت، حتی اگر لغت‌نامه دهخدا هم در دست بگیریم، کلمات و صفات زیبا کافی نخواهند بود. روستای کنگاور کهنه نیز دقیقاً جزء همان مناظر طبیعی است که تا با چشمتان نبینید، متوجه اوج زیبایی آن نخواهید شد. کنگاور کهنه یکی از روستاها و جاهای دیدنی نهاوند است که در بخش خزل و در جنوب‌غربی فیروزان همدان قرار دارد. این روستا سرچشمه اصلی رودخانه گاماسیاب است. یعنی می‌توان گفت که رودخانه و سراب گاماسیاب را مدیون این روستای زیبا هستیم. در مسیر رودخانه، چندین درخت چنار کهن‌سال به چشم می‌خورند که به جاذبه گردشگری کنگاور کهنه تبدیل شده‌اند.

• فارسبان

&

&

در بخش خزل و دهستان سلگی، روستایی دیگر با نام فارسبان وجود دارد. اگر نام این روستا را در اینترنت جستجو کنید، با عبارت سراب فارسبان رو‌به‌رو خواهید شد. پس همان طور که انتظار دارید، سراب زیبای فارسبان که یکی دیگر از جاهای دیدنی نهاوند است نیز در همین روستای چشم‌نواز قرار دارد. این روستا حدود هزار نفر جمعیت دارد و آرامش در آن موج می‌زند. انگار که طبیعت این تکه سنگ زینتی را در جعبه جواهرات خود محفوظ نگه داشته تا زندگی شهری به آن آسیب نزند.

• سراب فارسبان

&

&

شاید بی‌انصافی باشد که در بخش قبلی از سراب فارسبان یاد کنیم و توصیفی درباره آن نگوییم. این سراب یکی دیگر از مهم‌ترین جاهای دیدنی نهاوند است. سراب فارسبان در 32‌کیلومتری غرب نهاوند قرار دارد. این سراب نیز از دامنه‌های زاگرس و البته از روستای فارسبان سرچشمه می‌گیرد. آب از هر کجای دشت‌های اطراف به این سراب می‌ریزد. برخی درختان دقیقاً در میان سراب قد علم کرده‌اند. انگار که گرمشان شده و می‌خواهند پاهای خود را در آب قرار دهند. زمانی که از میان این سراب عبور کنید، احساس خواهید کرد که درختان به خط ایستاده‌اند و از شما مراقبت می‌کنند. هرچه در وصف این سراب گفته شود کم است. فقط با حضور در کنار این سراب می‌توانید اوج زیبایی آن را درک نمایید.

• باغات نهاوند

دقیقاً همین عبارت «باغات نهاوند» را در اینترنت جست‌وجو کنید. در نتایج اول اخباری همچون «برداشت 40هزار تن سیب از باغات نهاوند» به چشمتان می‌خورد. در نتایج بعدی با «پیش‌بینی برداشت 11هزار تن گردو از باغات نهاوند» رو‌به‌رو خواهید شد. کمی که پایین‌تر می‌روید، اخبار برداشت «به» را می‌بینید. واقعاً این حجم از نعمات الهی در یک منطقه باورپذیر نیست. در هر گوشه از نهاوند و هر روستای آن، چندین و چند درخت کهن‌سال وجود دارد. بد نیست بدانید عمر برخی از درختان گردو به 500 سال نیز می‌رسد. سیب، گردو و به جزء مهم‌ترین محصولات باغات نهاوند به شمار می‌آیند. در سفر به این شهر زیبا، خرید گردو را فراموش نکنید.

• گردکانه

&

&

گردکانه نام یکی دیگر از جاهای دیدنی نهاوند است. در بین سراب‌های بی‌شمار و تماشایی نهاوند، نام سراب گردکانه نیز به چشم می‌خورد. این روستای زیبا سرچشمه اصلی سراب گردکانه به حساب می‌آید. گردکانه جزء روستاهای کمتر‌شناخته‌شده این شهر است. به همین خاطر معمولاً خبری از گردشگر و مسافران کنجکاو در آن نیست. طبیعت این روستا بسیار زیباست و البته هوای بسیار سردی هم دارد. این سرما به‌حدی است که پیشنهاد می‌شود فقط در فصل تابستان به این روستا سفر کنید.

تاریخچه نهاوند

تاریخچه هر شهر، سجل یا همان شناسنامه آن شهر به حساب می‌آید. تاریخچه یک شهر به آن اعتبار می‌دهد. آداب، رسوم، آیین و حتی خلقیات و عادات مردم محلی یک شهر نیز ریشه در تاریخچه همان شهر دارد. درباره نهاوند بد نیست بدانید که قدمت آن به حدود 5هزار سال پیش باز می‌گردد! این شهر جزء قدیمی‌ترین شهرهای ایران به حساب می‌آید. آثار یافت‌شده نشان‌دهنده این موضوع هستند که حتی در دوران ایلامی نیز تمدن در این منطقه جریان داشته است.

بد نیست بدانید این شهر در دوران گذشته، پایتخت یزدگرد سوم نیز بوده است. به‌ همین خاطر بسیاری نهاوند را با نام «شهر خفته ساسانی» نیز می‌شناسند. در دوران مادها این شهر را با نام «نهاوند ماد» خطاب می‌کردند و در دوران سلوکیان این شهر «لائودیسه» نام گرفت. در ادوار مختلف تمدن در این شهر جریان داشت. یعنی در هیچ‌ دوره تاریخی این شهر خالی از سکنه باقی نماند.

بناهای تاریخی و مذهبی نهاوند

• حمام حاج آقا تراب

&

&-

واقعاً که در گذشته زندگی چقدر سخت بود. برای یک استحمام ساده که امروز آن را به‌راحتی در خانه خود انجام می‌دهیم، اجداد ما باید راهی گرمابه می‌شدند. البته حتی شاید خود شما هم تجربه حضور در گرمابه سنتی را از دوران کودکی خود داشته باشید. حمام حاج آقا تراب در سال 1230 و در دوران ناصرالدین شاه قاجار ساخته شد. این بنا به‌خوبی بازسازی شده است و با بازدید از آن حس نوستالژی‌تان تحریک می‌شود. این حمام یکی از آثار ملی ایران به حساب می‌آید و جزء مهم‌ترین جاهای دیدنی نهاوند است.

• خانه قدوسی

&

&

در بین جاهای دیدنی نهاوند، خانه قدوسی ظاهری بسیار ساده و زیبا دارد. این خانه تماشایی در کنار مسجد قدیمی شهر جا خوش کرده است. قدمت این خانه با پنجره‌های چوبی و شیشه‌های رنگی به دوران قاجار باز می‌گردد. این خانه در گذشته به آیت الله قدوسی که جزء علمای برجسته پیش از انقلاب بودند تعلق داشت.

• معبد لائودیسه

&

<

در بخش قبلی اشاره کردیم که زمانی نهاوند را با نام لائودیسه می‌شناختند. لائودیسه نام ملکه سلوکیان بود. به‌تازگی در تپه مرکزی شهر، بقایایی کشف شد که بسیاری حدس می‌زنند به معبد لائودیسه تعلق دارد. گویا این معبد به دستور پادشاه سلوکی برای ملکه ساخته شده بود.

اقامت در نهاوند

&

نهاوند با وجود تمام جاهای دیدنی منحصر‌به‌فرد، جزء شهرهای توریستی و شلوغ به حساب نمی‌آید. به همین خاطر نباید انتظار وجود هتل‌های 5 ستاره لوکس را در این شهر داشته باشید. برای اقامت می‌توانید به مسافرخانه‌ها یا هتل‌های 2 یا 3 ستاره در سطح شهر مراجعه کنید. البته اقامت در اقامتگاه‌های بوم‌گردی یا خانه‌های روستایی مردم محلی می‌تواند گزینه‌ای بسیار عالی و تجربه‌ای جدید در سفرتان باشد.

رستوران در نهاوند

&

&

• رستوران پارسیان: همدان، نهاوند، خیابان آزادگان؛
• رستوران جهان: همدان، نهاوند، خیابان شریعتی؛
• کباب اصلی: همدان، نهاوند، میدان امام خمینی؛
• کباب ناب: همدان، نهاوند، خیابان 17شهریور.

سوغات نهاوند

سوغات نهاوند

۱- صنایع دستی

از پرآوازه ترین صنایع دستی نهاوند، گلیم، گبه، سفال، منبت، جاجیم، فرش و گیوه است. همچنین این محصولات از محبوب ترین سوغاتی های این شهر هم هستند.

۲- محصولات دامی، کشاورزی و باغی

علاوه بر صنایع دستی، نهاوند سوغاتی های دیگری نیز دارد. نهاوند مملو از باغ های گردو است که اصلی ترین محصول آن است. همچنین مجموعه های پرورش ماهی نیز در اطراف این شهر به وفور وجود دارند که ماهی قزل آلا هم از مهم ترین سوغاتی های نهاوند است. از دیگر سوغاتی های نهاوند می توان به گز آردی، حلوا گردوئی، عسل کوهستان، لبنیات و مرکبات اشاره کرد.

۳- غذاهای بومی نهاوند

حلیم بادمجان، آش بادمجان، آش ورکواز، و آش ترخینه غذاهای محبوب نهاوند هستند. اگر به نهاوند سفر کردید، این غذاها را فراموش نکنید.

جاهای دیدنی نهاوند

نهاوند، مجموعه ای بنا های تاریخی و جاذبه های طبیعی است. جاهای دیدنی نهاوند، به ویژه در بهار و تابستان، گردشگران بسیاری از داخل و خارج از ایران، به سوی خود می خواند.

الف) جاذبه های تاریخی نهاوند

نهاوند دارای آثار تاریخی فراوانی است که ۱۰۰ مورد از آن ها در میان آثار ملی به ثبت رسیده‌ اند. یادگار هایی از پنج دوره تاریخی در این شهر قابل مشاهده هستند.

تپه بابا قاسم نهاوند

۱- تپه باباقاسم

تپه بابا قاسم در ۲۰ کیلومتری جنوب غرب نهاوند قرار گرفته است که بقایای یکی از قلعه ‌های متعلق به دوران اشکانی است.

حمام حاج ‌آقا تراب نهاوند

۲- حمام حاج‌آقا تراب

این حمام اکنون به موزه مردم‌شناسی نهاوند تبدیل شده است این حمام، با سبک معماری صفویه و در دوره قاجار بنا شده و نقاشی ها و کاشی ‌کاری های آن خیره کننده است.

۳- مسجد جامع نهاوند

مسجد جامع نهاوند در میدان قیصریه قرار دارد و معماری آن متعلق به دوره لجوقی است. مصالح این مسجد آجر، خشت خام، سنگ لاشه و خاک رس است که دارای دو کتیبه، متعلق به دوره سلجوقی می باشد.

۴- معبد لائودیسه

بقایای این معبد در خیابان فجراسلام قرار دارد. معبد لائودیسه توسط آنتیو خوس یکی از پادشاهان سلوکی برای خواهرش ساخته شده است.

ب) جاذبه های طبیعی نهاوند

۱- سرآب‌ های نهاوند

“سرآب” شامل دو کلمه “سر” و “آب”، به معنی سرچشمه آب است. در دامنه کوهستان های نهاوند به علت آهکی بودن زمین، آب باران به راحتی در زمین نفوذ می ‌کند و به‌ شکل چشمه، جاری می‌ شود که اغلب بسیار پر آب هستند. سرآب، سرچشمه رودخانه و منبع طبیعی آب ا‌ست که یا از زمین می‌جوشد و یا حاصل ذوب شدن برف ها است.

مهم ترین سرآب ‌های نهاوند عبارتند از: سرآب گیان، سرآب گاماسیاب، سرآب فارسبان، سرآب ملوسان و سرآب کنگاور کهنه است.

سرآب گیان نهاوند

۲- سراب و تپه گیان

سرآب گیان در بیست کیلومتری جنوب غربی نهاوند و با فاصله دو کیلومتر از تپه‌ ای به همین نام واقع شده است. در کنار سرآب گیان آبشار کوچکی قرار دارد اطراف آن پوشیده از درخت ‌های بلوط و چنار است.

قله گاچال نیز در نزدیکی این سرآب قرار دارد که مسیر جذابی برای کوهنوردی و استراحت است. در این مسیر یک جانپناه نیز قرار دارد.

تپه گیان بیش از هر ویژگی دیگر ارزش تاریخی دارد. تمدن هفت هزار ساله این منطقه، یکی از چهار منطقه ای است که اقوام آریایی برای سکونت خود در ایران انتخاب کرده اند. این تمدن باستانی متعلق به دوران بیش از تاریخ است و در پنج طبقه بنا شده که شامل عصر مس، عصر سنگ تا عصر مفرق است. هنوز بقایای ساختمان ‌های تخریب شده‌ در این منطقه قرار دارد.

سرآب گاماسیاب نهاوند

۳- سرآب و پارک ‌جنگلی گاماسیاب

سرآب گاماسیاب از زیباترین سرآب‌های نهاوند و بزرگ ترین سرآب ایران است. به زبان محلی، گاماسیاب یعنی آبی که ماهی ‌های آن به بزرگی گاو هستند. بسیار محتمل است که اگر قصد ماهیگیری داشته باشید، بتوانید یک ماهی سفید یا قزل‌آلای رنگین‌کمانی بزرگ صید کنید.

البته استخر های پرورش ماهی هم در این منطقه هستند که می توانید از آن جا ماهی تازه بگیرید.

یکی دیگر از جذابیت های مهم سرآب گاماسیاب، غارگردی است. در بالای دریاچه، غاری طبیعی و عمیق قرار دارد که خنک، تاریک و مرطوب است و مملو از خفاش‌. علاوه بر این، در حاشیه این دریاچه، یک پارک جنگلی قرار دارد پر از درخت ‌های بلوط و چنار است. به علاوه این جنگل، دارای گونه های جانوری متنوعی شامل بلدرچین‌، فاخته و قوچ‌ و گرگ‌ است.

موزه تاریخ و فرهنگ نهاوند

موزه تاریخ و فرهنگ نهاوند، دارای سالن ‌هایی است که در ضلع جنوبی و شرقی آن ‌ایوان‌هایی قرار دارند که جلوه زیبایی به این ساختمان داده. سقف این موزه، شیروانی بوده و دارای آجر های تزئینی است. موزه نهاوند از چهار قسمت، دوره پیش از تاریخ، دوره تاریخی، دوره اسلامی و دوره معاصر تشکیل شده است.

&

&

• گردو؛
• به؛
• سیب؛
• لواشک؛
• آلو؛
• عسل کوهستان؛
• گیاهان دارویی؛
• حلوا گردویی؛
• گز.

مسیر دسترسی

• زمینی

نهاوند در 130کیلومتری جنوب‌شرق همدان و 412کیلومتری جنوب‌غرب تهران قرار دارد. اگر تهران را مبدأ حرکت قرار دهید، باید ابتدا وارد جاده ساوه شوید و از کمربندی ساوه به‌سمت همدان ادامه مسیر دهید. پیش از ورودی همدان وارد کمربندی شده و مستقیم به‌سمت نهاوند حرکت کنید. اگر می‌خواهید سفر ریلی را انتخاب کنید، باید بدانید این شهر در حال حاضر فاقد ایستگاه قطار اختصاصی است. البته به‌زودی این شهر نیز به خط راه‌آهن جنوب کشور متصل می‌شود؛ اما در حال حاضر همدان نزدیک‌ترین ایستگاه قطار به این شهر است. سفر با اتوبوس ارزان‌ترین و ساده‌ترین روش سفر زمینی به این شهر محسوب می‌شود.

• هوایی

نهاوند شهر کوچکی است و فرودگاه اختصاصی ندارد. نزدیک‌ترین فرودگاه به این شهر، فرودگاه همدان است. پس باید بلیت هوایی همدان را تهیه کنید و از همدان با تاکسی یا اتوبوس خودتان را به نهاوند برسانید.

منابع- ویکی پدیا

سایت اقامت 24

همدان

شهر همدان مرکز استان همدان است که در زمان مادها بنا شده است و در آن زمان به نام هگمتانه معروف بود و پایتخت ایران به شمار می‌رفت. در واقع همدان پایتخت تمدن و تاریخ ایران است؛به همین دلیل از اهمیت خاصی برخوردار است و سالیانه گردشگران زیادی به این شهر سفر می‌کنند.

غار علیصدر

غار علیصدر طولانی‌ترین غار آبی جهان، یکی از انگیزه‌های مهم و بخش جذاب و به‌یادماندنی سفر گردشگران به استان همدان است. این غار در ارتفاعات ساری قیه نزدیک روستای علیصدر شهرستان کبودرآهنگ قرار دارد. ارتفاع غار از سطح دریا ۲,۱۰۰ متر است و محوطه غار دالان‌های پیچ در پیچ و دهلیزهای متعددی دارد. بازدید از این غار با قایق امکان‌پذیر است. دمای داخل غار ثابت و همواره ۲۰ درجه سانتی‌گراد است. غار علیصدر بیست و سومین اثر طبیعی ملی است که سازمان میراث فرهنگی در ۱۵ دی ۱۳۸۷ در فهرست میراث طبیعی ایران آن را ثبت کرده است. ساعت بازدید از غار در ۶ ماهه اول سال از ۸ تا ۱۷ و در ۶ ماهه دوم سال از ۸ تا ۱۵ است.

دریاچه و سد اکباتان

در ۱۱ کیلومتری شرق همدان می‌توانید از تنها دریاچه‌ این شهر بازدید کنید. دریاچه‌ای زیبا که با وجود فضای سبز و امکانات تفریحی و گردشگری، مسافران بسیاری را به سوی خود جذب می‌کند. از تفریحات دریاچه اکباتان ورزش‌های آبی مانند قایقرانی و اسکی روی آب است. به‌منظور راحتی مسافران و گردشگران، امکاناتی چون رستوران و مهمانسرا در این منطقه تفریحی ساخته شده است.

دهکده تفریحی گردشگری گنجنامه

برای بازدید از تمام جاذبه‌های گردشگری گنج‌نامه به یک روز کامل احتیاج دارید

مجموعه‌ تفریحی، توریستی و ورزشی گنجنامه‌ همدان در میدان گنج‌نامه و در پنج کیلومتری غرب شهر همدان و کوه‌های الوند قرار دارد. آب و هوای مطبوع کوهستان، دره فرح‌بخش الوند و چشم‌انداز زیبای دشت میشان جذابیتی را پدید آورده که گردشگران داخلی و خارجی را به خود جذب می‌کند. این مجموعه شامل چندین جاذبه‌ گردشگری است که برای بازدید از همه‌ آن‌ها لازم است یک روز کامل را به آن اختصاص دهید.

در این دهکده توریستی می‌توانید از سنگ‌نبشته‌های گنج‌نامه و آبشار گنج‌نامه دیدن کنید. تله‌کابین گنجنامه، پیست اسکی تاریک‌دره، تله‌سیژ و تله‌اسکی، ورزش تعادل هوایی در ضلع غربی مجتمع گنج‌نامه، پیاده‌روی روی پل معلق ۲۰۰ متری، تیرول یا پرواز فردی روی کابلی به طول ۵۲۰ متر و بسیاری تفریحات دیگر را نیز در این مجتمع تفریحی گردشگری تجربه کنید.

آرامگاه باباطاهر عریان

به صحرا بنگرم صحرا ته وینم / به دریا بنگرم دریا ته وینم

به هر جا بنگرم کوه و در و دشت / نشان روی زیبای ته وینم

آرامگاه باباطاهر عریان، عارف، شاعر ایرانی‌تبار و دوبیتی سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم در همدان قرار گرفته است. این آرامگاه در میدانی به همین نام در شمال همدان قرار دارد. این اثر در سال ۱۳۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

در سطح محوطه‌ داخلی آرامگاه، کاشی‌کاری معرق و تزیینات بسیار ظریفی به کار رفته که جلوه‌ خاصی به قسمت‌های داخلی مزار داده است. اشعار باباطاهر با لهجه ملايری یا با لهجه‌ای از زبان لری سروده شده‌اند. در محوطه داخلی این آرامگاه، ۲۴ دوبیتی روی ۲۴ قطعه سنگ زیبا حک شده و در قسمت پایین اطراف محوطه داخلی مزار نصب شده است. ساعت بازدید از آرامگاه بابا طاهر عریان در بهار و تابستان از ساعت ۹ تا ۲۱ و در فصول پاییز و زمستان ۹ تا ۱۷ است. در کنار این آرامگاه، موزه‌ صنایع دستی استان همدان قرار دارد که می‌توانید از آن نیز بازدید کنید.

آرامگاه ابوعلی سینا

آرامگاه طبیب، شاعر و عارف ایرانی، ابوعلی سینا، که شهرت جهانی دارد در میان میدانی به همین نام واقع است. میدانی بیضوی با درختان چنار کهنسال و آب‌نماهایی الهام گرفته از باغ‌های ایرانی که تفرجگاه زیبایی را به وجود آورده است. طرح و نقشه‌ی بنا از برج قابوس بن وشمگیر در شهر گنبد کاووس اقتباس شده است. تالار جنوبی آرامگاه محل نگهداری سکه، سفال و اشیای کشف‌شده‌ مربوط به هزاره‌های قبل از میلاد است. در تالار شمالی، مجموعه‌ای نفیس از کتاب‌های خطی و آثار بوعلی سینا گردآوری شده است.

تپه هگمتانه

این شهر کهن، نخستین پایتخت ایران بوده و به‌همراه آتن در یونان و رم در ایتالیا، از معدود شهرهای باستانی جهان است که همچنان زنده و مهم مانده است. هرودوت این شهر را ساخته دیاکو دانسته و گفته است که هفت دیوار داشته که هرکدام به رنگ یکی از سیاره‌ها بوده‌اند. در حفاری‌های باستان‌شناسی سال‌های اخیر در تپه‌ هگمتانه مشخص شده است که محل کاخ‌های باشکوه این ناحیه باستانی، در تپه هگمتانه کنونی واقع بوده است. نکته‌ قابل‌توجه این شهر باستانی، شبکه‌ منظم و پیشرفته‌ی آب‌رسانی آن بوده است.

گنبد علویان

این بنا در میان نمونه‌های به‌ جا‌ مانده‌ از معماری دوره اسلامی بی‌نظیر و از نمونه‌های منحصر‌به‌فرد معماری ایران‌زمین است. گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله شهر همدان قرار دارد. این گنبد از سمت شمال در خیابانی که میدان عین‌القضات را به میدان امامزاده عبدالله وصل می‌کند، قرار گرفته و از سمت جنوب با خیابان باباطاهر و از شرق با خیابان اکباتان محصور شده است. این اثر یکی از شاهکارهای معماری و گچبری بعد از اسلام در همدان است و طی شماره ۹۴ در تاریخ ۱۵٫۱۰٫۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است

امامزاده حسین

امامزاده حسین یا شاهزاده حسین در همدان در ابتدای خیابان شهدا قرار دارد. این حرم از آثار ممتاز معماری شهر همدان است که گنبد آجری زیبایی بر بالای آن قرار دارد. ساختمان مقبره شمالی است و یک ایوان کوچک، ورودی و دو حرم با پلان‌های صلیبی دارد. نمای ورودی دو طبقه است. در هر طبقه حجره‌هایی قرار دارد. رسمی‌بندی‌هایی در داخل طاق‌نما وجود دارد و ضریح‌ چوبی نفیس و گنبدی مرتفع در این بنا ساخته شده است.

با توجه به متن شجره‌نامه این محل مدفن امامزاده حسین، از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) یا پسر امام حسن عسگری (ع) است. شواهد نشان می‌دهد که بنای امامزاده جدیدتر از دوره صفویه نیست. در طول زمان دخل‌وتصرف‌هایی در بنا انجام شده است. این بقعه دارای حیاط دلبازی است که درخت توت کهنسالی در آن وجود دارد.

بازار سنتی همدان

مجموعه تاريخی بازار همدان در محدوده خيابان‌های باباطاهر، اکباتان و شهدا قرار دارد و عمده بناهای آن مربوط به دوره قاجاريه است. مانند بازارهای اغلب شهرهای قدیمی ایران، بازار سنتی همدان نیز مسقف است. بعضی بخش‌های آن پوششی گنبدی شکل دارد. بازار همدان به‌لحاظ وجود راسته‌های مختص به اصناف مختلف معماری ویژه‌ای دارد. برخی مورخان قدمت این بازار را به دوره سامانیان نسبت می‌دهند؛ اما اکثر این مجموعه بازمانده دوره قاجار است.

برج قربان

برج قربان یکی از آثار تاریخی قرون هفتم یا هشتم هجری است که در شهر همدان بین چهار باغ شهید مدنی و خیابان طالقانی جنب دبیرستان ابن سینا قرار دارد. این بنا مدفن حسن بن عطار حافظ ابو‌العلا همدانی و امرای سلجوقی است.

درباره دلیل نام‌گذاری این بنا به برج قربان، گفته می‌شود که در جریان شورش افغان‌ها در دوره صفویه، این محل سنگرگاه فردی به اسم قربان بود. او از اهالی محل دفاع و تلاش می‌کرد شورشیان را دفع کند. به همین دلیل مسجد و بقعه به نام او شهرت یافت.

این برج در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۳۵۴ در فهرست آثار تاریخی و ملی ایران ثبت شده است.

حمام تاریخی قلعه

حمام قلعه، همان طور که از نامش پیدا است، حمامی سنتی در همدان است. این حمام در یکی از محله‌های قدیمی و اصیل شهر همدان به نام محله قاشق‌تراشان یا محله قلعه قرار، در خیابان شریعتی قرار دارد. حمام قلعه مربوط به دوره‌ قاجاز است و مساحتی حدود ۱۵۰۰ مترمربع دارد.

حمام قلعه از دو بخش سرد و گرم تشکیل شده است که ورودی هشتی-شکل دارد. بعد از عبور از هشتی، ابتدا حمام سرد و سپس حمام گرم قرار گرفته است. این حمام بخش مردانه و زنانه داشته است.

در سال ۱۳۸۷ خورشیدی، حمام تاریخی قلعه مورد مرمت و نوسازی قرار گرفت. بعد از آن این حمام تغییر کاربری پیدا کرد و اکنون به‌عنوان موزه مردم شناسی همدان، پذیرای گردشگران و علاقه‌مندان است. داخل حمام نیز سفره‌خانه سنتی راه‌اندازی شده که گروه‌های موسیقی در آنجا برنامه‌های مختلفی اجرا می‌کنند.

موزه تاریخ طبیعی همدان

در انتهای چهارباغ آزادگان در شهر همدان، در زیربنای تقریبی ۲۰۰۰ مترمربعی، موزه تاریخ طبیعی همدان قرار دارد. موزه تاریخ طبیعی همدان به همت جعفر محمد علیزاده تاسیس شده و تمامی نمونه‌ها با تلاش ایشان و دانشجویان جمع‌آوری شده‌اند.

این موزه در داخل دانشکده کشاورزی قرار دارد؛ موزه‌ای کم‌نظیر از انواع گونه‌های حیوانی، گیاهی و طبیعی مربوط به اقلیم ایران و جهان. این موزه در حال حاضر به‌عنوان سرمایه‌ای گران‌بها است که به بستری برای مطالعه و تحقیق دانش‌پژوهان تبدیل شده است. در این موزه نمونه‌های زنده، سنگواره و تاکسی‌درمی شده از گونه‌های مختلف جانداران نگهداری می‌شود.

شیر سنگی

محوطه‌ سنگ شیر در انتهای خیابان ۱۲ متری و در یک میدان در شرق شهر همدان قرار دارد. از این مجسمه‌ سنگی دو تا بوده که یکی از آن‌ها در دروازه‌ همدان قرار داشته است و در زمان حمله اعراب به باب الاسد یا دروازه شیر معروف شد. بخشی از این محوطه در زیر منازل مسکونی مدفون و بخشی از آن به میدان تبدیل شده است. گورستانی وسیع از دوران اشکانیان با تابوت‌های سفالی، تدفین‌های گور خمره‌ای و گودالی پیدا شد. قدمت این مکان را به دوره‌‌های مختلف نسبت می‌دهند، ولی برخی آن را مادی می‌دانند؛ اما با توجه به تابوت‌های گورستان اشکانی بودن آن مشخص است. این اثر قبل از انقلاب در سال ۱۳۱۰ خورشیدی در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

آرامگاه عارف قزوینی

ابوالقاسم عارف قزوینی از شاعران و تصنیف‌سازان زمان مشروطه ایران بود. وی در سال ۱۲۵۹ خورشیدی در قزوین به دنیا آمد. قبر این شاعر در همدان، خیابان بوعلی و در آرامگاه بوعلی سینا قرار دارد.

ستایش مر آن ایزد تابناک / که پاک آمدم پاک رفتم به خاک

مسجد جامع

مسجدجامع همدان از بناهای قارجاری این شهر محسوب می‌شود که دارای دو کتیبه به سال‌های ۱۲۵۳ و ۱۲۵۱ هجری قمری است. قدمت این مسجد به زمان فتحعلی شاه و محمد شاه از پادشاهان قاجار می‌رسد. در حال حاضر در معماری مسجد تغییراتی صورت گرفته و گچ‌بری‌های ایوان جنوبی آن از بین رفته و از مصالح جدید نیز استفاده کرده‌اند. مناره‌های مسجد نیز از بخش‌های الحاقی و جدید است.

معبد نهاوند، لائودیسه

معبد نهاوند که در منطقه دو خواهران این شهر قرار دارد از آثار تاریخی دوران سلوکیه در ایران و در استان همدان است. بر اساس کتیبه‌ای سنگی با خط یونانی که از این مکان پیدا شده این معبد را پادشاه سلوکی آنتوخیوس سوم که در سال‌های ۲۲۳- ۱۸۷ پیش از میلاد حکومت می‌کرد برای نیایش همسرش لائودیسه این بنا را ایجاد کرد. از لائودیسه مجسمه‌ برنزی خدایان یونان، پایه ستون، سرستون کشف شد. بعد از دوران سلوکیان، اشکانیان در این معبد حضور داشته‌اند.

موزه هگمتانه

یکی از موزه‌های شهر همدان موزه‌ هگمتانه است که در میدان هفت تیر، شرق تپه هگمتانه و نزدیک به گودال معروف به فرانسوی‌های در داخل شهر قرار دارد. بنای این موزه ابتدا مدرسه‌ پرورش بوده که اکنون تغییر کاربری داده و به موزه تبدیل شده است. در این موزه علاوه بر آثار و اشیای به دست آمده از تپه هگمتانه از سراسر استان نیز اشیایی نگهداری می‌شود.

باب الاسد کجاست؟

محوطه‌ سنگ شیر در انتهای خیابان ۱۲ متری و در یک میدان در شرق شهر همدان قرار دارد. از این مجسمه‌ سنگی دو تا بوده که یکی از آن‌ها در دروازه‌ همدان قرار داشته است و در زمان حمله اعراب به باب الاسد یا دروازه شیر معروف

تاریخچه
مقالهٔ اصلی: تاریخ همدان
همدان در روزگار، ماد، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان یکی از پایتخت‌های کشور بوده‌است.[۱۲][۱۳]پیش از اسلام
همدان به عنوان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران، از پیشینه چند هزار ساله‌ای برخوردار است.[۱۴] پیش از آمدن اقوام آریایی، شهر همدان از زیستگاه‌های اصلی قوم کاسیان به‌شمار می‌آمده‌ است.[۱۵] در کتیبه‌های آرامی نو آشوریی (هزارهٔ دوم قبل از میلاد) از آنجا به عنوان یکی از ایالات کارکاشی (قوم کاسیان) یاد گردیده و آمده‌است که تیگلات-پیلسر یکم، شاه آشور این شهر را در ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد فتح کرده‌است.[۱۶]
در مورد زمان و چگونگی احداث و نام بنیان‌گذار شهر همدان بین روایت‌های مورخین و جغرافیدانان یونانی و همچنین مابین مورخین اسلامی اختلاف‌نظر وجود دارد. به گفتهٔ هرودوت این شهر را نخستین شاه ماد دیاکو بنیان نهاده‌است.[۱۷]
مهاجرت مادها

شاهنشاهی ماد (۵۵۰ پ. م) نخستین شاهنشاهی آریایی تباران در ایران
در حدود اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد رویدادهایی در آسیای مرکزی پدیدار می‌شود که موجب نقل و انتقال مردمان ایرانی‌تبار که در سرزمین پهناوری در این ناحیه ساکن بودند، می‌گردد. در این هنگام دو قبیلهٔ ایرانی مادی و پارسی که با یکدیگر تفاوت اندکی در گویش داشتند، بسوی سرزمین‌های جنوبی‌تر کوچ کردند. تیرهٔ مادی در نواحی جنوب شرقی دریاچه ارومیه بین همدان و تبریز امروزی جای گرفت و بعدها تا اصفهان نیز پیش رفت.[۱۸]
در زمان مادها مهم‌ترین راه‌های کاروانرو در اکباتانا تلاقی می‌کردند و این شهر قلب ماد قدیم به‌شمار می‌رفت معمولاً معتقدند که هگمتانه به معنی محل تجمع یا بازار یا چیزی نظیر آن است البته احتمال دیگری نیز وجود دارد که جلسات عمومی اتحادیه قبایل در این نقطه برگزار می‌شده‌است. در یکی از جلسات عمومی اتحادیه قبایل، دیاکو به رهبری انتخاب شد. دیاکو هگمتانه را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. مکان این شهر برای پایتخت شدن کاملاً مناسب بود، زیرا مشرف بر راهی بود که به بابل و آشور می‌رفت.[۱۹] بر اساس نوشته‌های هرودوت مورخ یونانی به دستور دیاکو نخستین پادشاه ماد در اکباتانا استحکامات عظیمی شامل ۷ دژ مشهور به قصر هفت‌حصار و کاخ‌های شاهی برپا شد.[۲۰] بیشتر پژوهندگان علوم تاریخ و باستان‌شناسی بر این باورند که تپه و بناهای امروزی هگمتانه، در دل شهر همدان، برجای‌ماندهٔ بقایای همین تأسیسات می‌باشند.[۲۱]
از هخامنشیان و اشکانیان

گنج‌نامه کتیبه‌های فارسی باستان به خط میخی از داریوش بزرگ و خشایارشا در همدان
کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، ایشتوویگو، آخرین پادشاه ماد را شکست داد و همدان را مقر تابستانی خود قرار داد. بدین ترتیب با تصرف همدان اولین حکومت آریاییان به دست شاخهٔ دیگر آریایی که پارس‌ها بودند، منقرض شد.[۲۲]با اینکه همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بوده‌است. با این حال قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبه‌های گنج‌نامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند.[۲۳]
بعد از انقراض مادها همدان هر چند مرکزیت نخستین را از دست داد ولی به عنوان یکی از سه پایتخت هخامنشیان مورد توجهٔ خاص بود. وجود کتیبه‌های گنج‌نامه بقایای ستون‌های سنگی کاخ‌های هخامنشی، جام‌ها و الواح زرین و سیمین به دست آمده از همدان، حاکی اهمیت این منطقه در دورهٔ هخامنشی‌است.[۲۴]
از نظر تاریخی مشخص است که اسکندر مقدونی دو بار از همدان دیدار کرده‌است، نخست در تعقیب داریوش سوم در ۳۳۰ سال پیش از میلاد و برای دومین بار در ۳۲۴ سال پیش از میلاد در راه بازگشت از هند. اسکندر پس از ورود به همدان جشنی به مناسبت پیروزی‌های خود برپا کرد. پلوتارک می‌نویسد، در حین برگزاری این جشن، دوست دوران کودکی اسکندر هفستیون به‌طور ناگهانی درگذشت. پس از این واقعه اسکندر سرزمین‌های اطراف همدان را به باد غارت گرفت، باروهای شهرهای اطراف را ویران ساخت و مردم این سامان را به بهانهٔ پیشکش قربانی برای هفستیون، دوست محبوبش از دم تیغ گذراند.[۲۵] به عقیدهٔ برخی از محققان مکانی به نام مزار اسکندر که قبلاً نزدیک تپه هگمتانه قرار داشت، در اصل «مزار هفستیون» بوده‌است.[۲۶] در اواخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی و برخورد متعدد آنان با قوای اشکانیان بود تا اینکه مهرداد یکم در سال ۱۵۵ پیش از میلاد شهر را تصرف کرد.[۲۷]

سکهٔ نقره‌ای مربوط به دورهٔ مهرداد ششم ساخته‌شده در هگمتانه
همدان پایتخت تابستانی شاهان اشکانی نیز بوده‌است. در دامنهٔ تپهٔ مصلی همدان، شیر سنگی بزرگی قرار دارد. ظاهراً در زمان اشکانیان این مجسمه با مجسمهٔ دیگری که نظیر و قرینهٔ آن بوده، در سمت یکی از دروازه‌های شهر نصب بوده‌است. بعدها عرب‌ها آن دروازه را باب‌الاسد خواندند.[۲۸] از دورهٔ اشکانی در همدان گورستان پارتی برجای‌است. همدان یکی از آخرین پایگاه‌های مقاومت اشکانیان در برابر حکومت تازه‌نفس ساسانی بود. از آرتاباز پسر اردوان پنجم آخرین شاه اشکانی، که پس از مرگ پدرش درنبرد با سپاهیان اردشیر بابکان رهبری مبارزات را به مدت ۳ سال تا ۲۳۰ میلادی علیه اردشیر بابکان ادامه داد، سکه‌ای یک درهمی در دست است که محل ضرب آن همدان به سال ۲۲۷ میلادی‌است.[۲۹]
از ساسانیان تا حملهٔ اعراب
اکباتان تا سال ۲۲۶ میلادی به پارتیان وفادار ماند، تا اینکه به همراه آتروپاتن تا به شمال به تسخیر اردشیر اول (۲۲۴–۲۴۱ م) درآمد. در اینجا مدارک متناقضی وجود دارد که آیا اکباتان به عنوان کاخ تابستانی به کار رفته‌است یا نه. بنابر گفتهٔ ابن فقیه، ساختمان‌هایی بین تیسفون، پایتخت ساسانیان، و کوه الوند (و نه فراتر از آن، حتی همدان) ساخته شد. شهر همدان در مدت کوتاهی بعد از جنگ نهاوند در ۲۳ ه‍.ق/۶۴۲ م به دست مسلمین افتاد و مرکز استان شد.[۳۰]
در دوره ساسانی شهر همدان یکی از ضرابخانه‌های این حکومت بوده و سکه‌های متعددی از این دوره در این شهر کشف شده‌است. در کتابچه‌ای به نام شهرستان‌های ایرانشهر که در زمان قباد یکم حدود ۵۰۰ میلادی به زبان پهلوی نگاشته‌شده، بنای همدان به یزدگرد یکم نسبت داده‌شده و این نشاندهندهٔ عملیات عمرانی مهمی‌است که توسط او در همدان صورت گرفته‌است.[۳۱]پس از اسلام
در حمله اعراب، شهر همدان پس از سقوط نهاوند به دست مسلمانان افتاد و چندان اهمیت و اعتبار داشت که اعراب گشودن آن را پس از فتح نهاوند، بزرگ‌ترین پیروزی خود بر ساسانیان شمردند.[۳۲]
از حکومت خلفای راشدین تا صفویه
بنا بر گفتهٔ طبری همدان برای بار اول به سال ۶۴۲ میلادی (۲۱ هجری)، و در برخی از منابع دیگر، در سال ۶۴۰ میلادی (۱۹ هجری) و به فاصلهٔ کوتاهی پس از فتح نهاوند با صلح توسط سپاه اعراب گشوده شد. پس از تسلط اعراب بر همدان، نخست مردم همدان قبول جزیه نمودند و صلح کردند اما چون چندی گذشت، حاکم ایرانی شهر همدان که مورخین از وی به عنوان حیش و با لقب خسروشنوم یاد کرده‌اند، سر از اطاعت و انقیاد اعراب باز زد و دستور داد شهر را با حصاره‌ای مستحکم، قابل مقاومت در مقابل اعراب سازند.
در سال ۶۴۴ میلادی (۲۳ هجری)، خلیفهٔ دوم عمر بن خطاب جمعی از سپاهیان را مأمور مقابله با شورش همدان نمود. خسروشنوم نیز از آذربایجان جمعی را به مدد خواست و صفی محکم بیاراست. در ده معروف به راجرود جنگی خونین به مدت سه شبانه روز بین طرفین ادامه داشت تا اینکه خود خسروشنوم به قتل رسید و ایرانیان بدون سردار روی به فرار نهادند و همدان برای بار دوم، شش ماه پس از به خلافت رسیدن خلیفهٔ سوم، عثمان به دست اعراب افتاد. در دوران خلافت عثمان نیز مردم همدان دست به شورش و اغتشاش زدند و عثمان مغیره بن شعبه را مأمور دفع شورش قرار داد.[۳۳] بعد از فتح همدان به دست مسلمانان به‌تدریج بعضی از طوایف عرب در این شهر ساکن شدند و از آن میان بنوسلمه حکومت شهر را به دست گرفت.[۳۴]

گنبد علویان
از اواسط قرن سوم حکومت شهر به دست سادات علوی افتاد. آنان به عنوان علویان در همدان حکمرانی کردند. بنای ارزشمند گنبد علویان یادگار این دوره‌است.[۳۵]
در سال ۹۳۱ میلادی (۳۱۹ هجری) همدان مورد حملهٔ مردآویج، بنیان‌گذار سلسلهٔ آل زیار قرار گرفت. مردآویج به خاطر آنکه مردم همدان خواهرزادهٔ وی بنام ابوالکرادیس را همراه با عده‌ای از سپاه دیلم به قتل رسانده بودند، این شهر را عرصهٔ غارت و قتل‌عامی عظیم کرد. مردآویج شیر سنگی را از دروازه‌های شهر به خاک افکند، در نتیجه یکی از این دو مجسمهٔ تاریخی بی‌نظیر به کلی خرد شد و دیگری هنوز هم باقی‌است.[۳۶]
در قرن دهم و یازدهم میلادی (از نیمهٔ دوم چهارم هجری تا سال ۴۱۴ هجری قمری) همدان یکی از پایتخت‌های ایران محسوب می‌شد، زیرا در این دوره شاخه‌ای از خاندان آل بویه در این شهر حکومت می‌کردند. ابن سینا دانشمند مشهور ایرانی مدتی در این شهر وزارت شمس‌الدوله دیلمی را به عهده داشت. آرامگاه این فیلسوف و پزشک نامدار اکنون در شهر همدان قرار گرفته‌است.[۳۷]
در دوران سلجوقیان عراق عجم همدان مرکز سیاسی و پایتخت این دودمان بود و به همین علت چند تن از سلاطین سلجوقی از جمله سلطان مسعود بن محمد بن ملکشاه و سلطان محمد بن محمود در همدان مدفون شدند. در ابتدای این دوران تعداد زیادی مدرسه در این شهر راه‌اندازی شد و دانشمندان و طالبان علم و دانش از جاهای دیگر به سوی همدان روان شدند. البته این دوره کوتاه‌مدت بود و دلیل جنگ‌هایی آتی که بین این سلسله و خلافت عباسی درگرفت، این شهر دچار آسیب‌هایی شد.[۳۸] باباطاهر عریان شاعر نامدار همدان هم‌زمان با پادشاهی نخستین شاه سلجوقی، طغرل بیک می‌زیسته‌است. شرح ملاقات طغرل و باباطاهر در کتاب راوندی آمده‌است.[۳۹]
مغولان در تعقیب سلطان محمد خوارزمشاه بعد از آنکه ری و قم را ویران کردند به سوی همدان حرکت کردند. همدان دو بار توسط مغولان مورد حمله قرار گرفت. بار اول در زمستان سال ۶۱۸ هجری به دلیل وحشتی که مردم داشتند، از مغولان اطاعت کردند و آنان نیز به غارت اموال اکتفا کردند.
حملهٔ دوم مغولان به همدان در بهار سال بعد اتفاق افتاد. این بار همدانی‌ها که بر اثر پرداخت‌های سال قبل چندان ثروتی برایشان باقی نمانده بود، تصمیم به مقاومت گرفتند. تصرف شهر برای مغولان به طول انجامید و در جریان محاصره گروه کثیری از سربازان مغول کشته شدند. سرانجام شهر به دست مغولان افتاد و مردم شهر قتل‌عام شدند. مغولان پس از این قتل‌عام شهر را به آتش کشیدند و آنچه ر.ک. از همدان باقی‌مانده بود، نابود کردند.[۴۰][۴۱]
محققان وجود دو تپه حاصل از گورهای جمعی در میدان وسیع محلهٔ دوگوران همدان را، آثار بازماندهٔ این قتل‌عام می‌دانند. گمان می‌رود بازماندگان از آنجاییکه فرصت دفن کشتگان را نداشتند، همهٔ کشتگان را به صورت دو تپه بر روی هم انباشته و خاک بر آنان پوشاندند.[۴۲]
پس از به خاک و خون کشیدن مردم همدان و تسلط کامل مغولان بر این شهر بایدوخان ششمین ایلخان مغول در سال ۶۹۵ هجری در این شهر تاجگذاری کرد و به سبب اینکه به این شهر و مردم آن علاقه‌مند شده‌بود، با کوشش تمام به ترمیم آن پرداخت و دیگر حکام مغول هم از وی پیروی کردند؛ بدین طریق در عهد ایلخانان در قرون هفتم و هشتم هجری، این شهر تا حدی رونق و اهمیت سابق را بازیافت.[۴۳] خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی در دوران فرمانروایی ۳ تن از ایلخانان مغول در مقام وزارت بود و این شهر از توجه آن وزیر به‌سازگر و دانشمند برخوردار شد. ابنیهٔ مهمی مانند آرامگاه استر و مردخای، مقبرهٔ سابق باباطاهر، امامزاده اظهر و امامزاده هود و غیره از این دوره برجای مانده‌است. این رونق و آبادانی دیری نپایید و لشکریان تیمور شهر را تصرف و ویران نمودند. پس از آن همدان برای حدود ۳۰۰ سال تقریباً به فراموشی سپرده‌شد.[۴۴]
از صفویه تا انقلاب مشروطه

تصویری نقاشی شده از همدان در سال ۱۸۵۰ میلادی
همدان در دورهٔ صفویه دوباره از نعمت و آبادانی بهره‌مند گردید. پس از انقراض سلسلهٔ صفویه و بروز هرج و مرج در ایران در سال ۱۷۲۴ میلادی (۱۱۳۸ هجری)، شهر همدان به تصرف احمد پاشا عثمانی والی عثمانی درآمد و بر اثر مقاومت مردم در برابر قوای عثمانی، گروه بزرگی از مردم شهر قتل‌عام شدند.[۴۵] حزین لاهیجی که خود از نزدیک نظاره‌گر مقاومت مردم همدان در برابر قوای عثمانی و قتل‌عام آنان بوده، شرح این ماجرا را در کتاب سیاحتنامهٔ ایران خود آورده‌است.[۴۶] شش سال بعد در سال (۱۱۴۴ هجری)، نادر افشار همدان را از تصرف عثمانی‌ها درآورد و سرانجام در سال (۱۱۴۴ هجری) به موجب پیمان‌نامه‌ای میان ایران و عثمانی، شهر همدان به‌طور قطع به ایران واگذار شد.[۴۷][۴۸]
در دوران زندیه همدان در دست امیران آن خاندان بود و در سال (۱۱۹۳ هجری) علی مرادخان نوهٔ خواهری کریمخان زند بعد از مرگ وی دم از استقلال زد و همدان را به عنوان پایتخت خود برگزید. او در این شهر به نام خود سکه ضرب کرد.[۴۹]
در سال (۱۲۰۵ هجری) آقامحمدخان قاجار همدان را تصرف کرد و برج و باروی آن را ویران کرد. در طول حکومت قاجاریان موقعیت شهر همدان به تدریج تثبیت شد. بازسازی و احداث بازار و مسجد جامع همدان و تویسرکان و ملایر از یادگارهای این دوره‌است.[۵۰]
از دوران مشروطه تا معاصر
مظفرالدین‌شاه، فرمان مشروطیت را در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ شمسی امضا کرد. از وقایع مهم این دوران این بود که نمونه‌ای کوچک از نظام حکومت مشورتی حدود ۲ سال پیش از وقوع گستردهٔ جنبش مشروطه ایران در همدان به وقوع پیوسته بود و علی ظهیرالدوله حاکم منصف و متنفذ همدان، شورائی ۵۰ نفره از برگزیدگان اعیان و اشراف و اصناف و علما و تجار و اقلیت‌های دینی فراهم نمود تا در امور حکومت مشورت و همیاری و همفکری کنند. این دوران مثبت حکومت ظهیرالدوله در انسجام فرهنگی و اجتماعی همدان تأثیر فراوانی داشت، به گونه‌ای که پس از استقرار نظام مشروطه در ایران، این منطقه از لحاظ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی رشد بسیار چشمگیری یافت.

گردان ارمنیان تحت استخدام نیروهای انگلیسی در سال ۱۹۱۷ میلادی و در طی جنگ جهانی اول در همدان.
اما وقوع جنگ جهانی اول این شهر و منطقه غرب کشور را تبدیل به میدان زورآزمایی دول متخاصم و دچار نابسامانی‌های اجتماعی و اقتصادی فراوانی نمود. قحطی و مشکلات فراگیر شد و این‌گونه بود که به ناچار تلاش معیشت و عشق حیات، مردم را از توجه به مسائل فرهنگی بازداشت.[۵۱]
در اواخر دوران قاجار شهر همدان با فاصلهٔ ۱۰ سال شاهد دو قحطی بزرگ بود. نخست در سال‌های حدود ۱۲۸۶ شمسی، قحطی مصنوعی همدان در دوران حکومت علی ظهیرالدوله به‌خاطر مخالفت خوانین همدان با افکار مشروطه خواهانهٔ ظهیرالدوله حاکم همدان و قحطی دوم قحطی در دوران جنگ جهانی اول و در سال‌های حدود ۱۲۹۶ شمسی بود. در طی این جنگ شهر همدان به تناوب به اشغال قوای روس، عثمانی و انگلیس درآمد و این شهر ستاد سپاهیان آن‌ها بود.[۵۲][۵۳]
در دوران جنگ ایران و عراق شهر همدان بارها هدف بمباران‌های عراق واقع شد. یکی از شدیدترین حملات بمباران در روز جمعه ۲۵ تیر ماه ۱۳۶۱ شمسی توسط جنگنده‌های عراق بود که هم‌زمان با روز قدس انجام گرفت. در این حمله ده‌ها خانهٔ مسکونی در ۴ منطقه از شهر همدان ویران شدند و ۹۷ تن از شهروندان همدانی کشته و ۵۹۵ تن دیگر زخمی شدند.[۵۴] در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی در مصوبه‌ای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد.[۵۵]جغرافیاموقعیتبوئین زهرازنجانبیجارساوه و کمیجانسنندج شهر همدان اراک و خندابملایرکرمانشاهاقلیم
آب و هوای همدان مختلف و اوضاع جوّی منطقه از لحاظ حداقل و حداکثر برودت و باران در فصول سال متغیر است در نقاط کوهستانی سرد است حد متوسط برف سالانه بین ۱۵۵ تا ۲۴۵ میلی‌متر می‌باشد و سرما تا ۳۰ درجه زیر صفر می‌رسد.[۵۶]
میانگین دمای سالانهٔ همدان ۱۱٬۳° ثبت شده‌است. همچنین گرم‌ترین دمای همدان +۴۰° و سردترین دمای آن -۳۲٬۸° ثبت شده‌است. میانگین بارش سالانه همدان نیز ۳۱۷٬۷ میلیمتر اندازه‌گیری شده‌است.[۵]


دامنه‌های الوند
شهر همدان در دره‌ها و دامنه‌های شمالی کوهستان الوند واقع شده‌است. مرتفع‌ترین قلهٔ این کوهستان، قلهٔ کوه الوند با ارتفاع ۳۵۷۴ متر از سطح دریاست که این قله بین تویسرکان و همدان و در ۱۸ کیلومتری شهر همدان واقع شده‌است.[۵۷]
در شرق همدان کوه وفس و در شمال شرقی همدان سلسله جبال خرقان که خط الراس آن حد طبیعی بین همدان و قزوین است، قرار گرفته‌است.[۵۸]
رودها
رودهای الوسجرد، دره‌مرادبیک و عباس‌آباد مهم‌ترین رودهای شهر همدان هستند.[۵۹][۶۰]
سدها و آب‌بندها
آب شرب شهر همدان توسط دو سد زیر تأمین می‌شود:[۶۱]سد اکباتان در ۱۰ کیلومتری جادهٔ همدان به ملایر و بر روی رود آبشینه در نزدیکی تفریجان که منطقه‌ای ییلاقی می‌باشد، قرار گرفته‌است.سد آبشینه در جادهٔ همدان به ملایر بر روی رود آبشینه قرار دارد.[۶۲]نمای شهر
شهر همدان بر روش طراحی شهرهای دایره‌ای یا متحدالمرکز استوار است که در اصطلاح جغرافیا به این‌گونه شهرها سبک باروک گفته می‌شود. میدان مرکزی همدان در حکم همان نقطهٔ مرکزی دایره‌است. بنای این میدان در سال ۱۳۰۷ خورشیدی آغاز و از اوایل ۱۳۱۱ مورد بهره‌برداری قرار گرفته‌است. شعاع میدان مرکزی همدان ۸۰ متر است. در فاصله‌های دورتر از محیط این میدان بلوارها و خیابان‌ها با شعاع بزرگتر قرار دارند که در حال حاضر به علت توسعهٔ شهر در برخی از جهت‌های شهر تا دایرهٔ سوم هم رسیده‌است. به این دایره‌ها در اصطلاح خیابان‌های کمربندی گفته می‌شود. ۶ خیابان اصلی شهر به نام‌های باباطاهر، اکباتان، شهدا، تختی، بوعلی و شریعتی، به میدان مرکزی همدان وصل شده‌اند. عرض این خیابان‌ها ۳۰ متر است و با فاصلهٔ ۶۰ متر و زاویهٔ ۶۰ درجه‌ای به شش جانب شهر منشعب می‌شوند.[۶۳] شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد.[۶۴]

چشم‌انداز همدان در شب. در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ خورشیدی مهندس آلمانی کارل فریش طرحی مدرن را برای همدان طراحی کرد که از نوع نقشه‌های شعاعی محسوب می‌شود اما امروزه به دلیل تراکم جمعیت و طرح شعاعی، ترافیک مرکز شهر بسیار زیاد است. به این میدان ۶ خیابان اصلی شهر وصل شده‌اند

بافت قدیمی شهر


هگمتانه
قرار گرفتن شهر همدان بر گذرگاه ایلات و عشایر و تهاجمات تاریخی و قتل و ایلغار اقوام داخلی و خارجی بافت ویژه‌ای را به این شهر تحمیل کرده‌بود. در گذشته شهر همدان به چندین محله تقسیم می‌شد که برخی از این محلات دروازه داشتند و در ساعات معینی از شب دروازه‌ها بسته می‌شدند. کوچه‌های محل از محوطه‌ای که وسیع‌تر بود و چمن نامیده می‌شد، جدا می‌شدند و با پیچ و خم‌های فراوان که تنها افراد هم‌محل به خوبی آن را می‌شناختند و گاه از گذرگاه‌های مسقف و تاریک می‌گذشتند، تشکیل می‌شد. در خانه‌ها نیز کوتاه و سرگیر ساخته می‌شد. هر محله برای اعضای خود یک گروه بسته یا نوعی گروه خودی بود، و ساکنان محلات دیگر برای آنان گروه بیگانه به‌شمار می‌آمدند. بین محله‌های مختلف شهر همدان تفاوت در آداب و رسوم و حتی در لهجه و اصطلاحات وجود داشت. کوچه‌های محلهٔ یهودیان از نظر امنیتی باریک‌تر و پرپیچ و خم‌تر از سایر کوچه‌ها بود، و خانه‌ها اغلب با دریچه‌ای به خانهٔ هم‌کیش راه داشت و راه‌های مخفی برای فرار از حمله در آن پیش‌بینی شده‌بود.
از دوران صفویه شهر همدان نیز دارای محله‌های حیدری نعمتی بود و تا سال‌ها بعد از استقرار مشروطیت نیز هنگام مراسم عزاداری که دسته‌های سینه‌زنی از جامع شهر عبور می‌کردند، بر سر تقدم ورود یا خروج از مسجد و درگذرگاه‌ها بین دسته‌های حیدری و نعمتی به بهانه‌های گوناگون زد و خوردهای خونین رخ می‌داد.[۶۷]
ویلیامز جکسن مستشرق و زبانشناس آمریکایی که در سال ۱۲۸۱ شمسی از همدان دیدار کرده‌است، در کتاب سفرنامهٔ جکسن می‌نویسد، شهر همدان از نظر امور اداری به چهار ناحیه و محله تقسیم می‌شود و هر یک کدخدایی جداگانه دارد. این کدخدا در برابر حاکم شهر مسئول است و شغل او تقریباً موروثی‌است.[۶۸]
وجود محله‌ها با نام‌های شال‌بافان، قاشق‌تراشان، قصابان، صابونی‌ها و سبدباف‌ها، دال بر حرفه و فنی‌است که یا در خود محله صورت می‌گرفت یا ساکنان آن از این صنف و رسته تشکیل می‌شده‌اند. محلهٔ یهودی‌ها، ارامنه و آشوری‌ها بیانگر سکونت اقلیت‌های مذهبی بود. محلات آقاجانی‌بیگ، نظربیگ و در حومهٔ جنوبی شهر، دره مرادبیگ با پسوند بیگ آمده‌است. بیگ از القاب ترکی و به معنای مِهتر و بزرگ، لقب یا عنوان کلی نجبا و بزرگان ترک است و احتمال می‌رود این نام‌ها، از نام بیگ‌های صاحب نفوذ ساکن در این محله‌ها گرفته شده باشند.[۶۹]نام محلعلت نامگذاریمکان کنونیقاشق‌تراشاندر گذشته‌های دور، در خانه‌ها و دکان‌های آن کوچه قاشق،چمچمه و ملاقهٔ چوبی می‌ساختند.کمربندی خواجه رشیدجولانمحله‌ای که جولاها (بافندگان) در آنجا مقیم بوده،و در اغلب خانه‌هایشان کارگاه‌های بافندگی سنتی وجود داشت.انتهای خیابان شهداکوچهٔ صابونیادر بسیاری از خانه‌های آن صابون‌پزخانه وجود داشتهو صابون‌های پخته‌شده را در پشت‌بام‌ها خشک کرده و به بازار عرضه می‌کردند.حوالی میدان آرامگاه بوعلی، کولانجحکیم‌خانهبیشتر پزشکان تجربی و سنتی در آن حول و حوش مطب داشتند.وسط خیابان فعلی باباطاهرچَپَرخانهچاپارها در آن مستقر بودند.انتهای خیابان شهداکوچهٔ جودابیشتر ساکنان آن یهودی بودندو مدرسهٔ آنان به نام مدرسه آلیانس همدان نیز در این کوچه قرار داشت.کمربندی خواجه رشید[۷۰]پارک‌ها
یکی از پارک‌های زیبا و دیدنی شهر به ویژه مناسب برای میهمانان تابستانی همدان گردشگاه استخر عباس‌آباد است که در بالای تپه‌ای به نام تپهٔ عباس‌آباد واقع شده‌است. زمین‌های ویژهٔ اسکیت‌بازی، بازی‌ها، و سرگرمی‌های کودکان از جمله شهربازی وجود سینمای تابستانی و نمایش فیلم در فضای آزاد ساختمان نمازخانه‌ای باشکوه و وجود آب‌نمایی در ارتفاعی در حدود ۶۰ متر و به طول ۲۰۰ متر از دیگر منظرگاه‌های موجود در این گردشگاه است.[۷۱]
از دیگر پارک‌های شهر می‌توان از پارک ارم، بوستان تپه حاج عنایت، شیرسنگی، پارک مردم همدان، باباطاهر و پارک کودک نام برد.[۷۲]بیمارستان و مراکز درمانی


بیمارستان فرشچیان
بیمارستان شهید بهشتی (دانشگاهی)، بیمارستان اکباتان (دانشگاهی)، بیمارستان فاطمیه (دانشگاهی)، بیمارستان فرشچیان (سینا)(دانشگاهی)، بیمارستان بعثت (دانشگاهی)، آتیه همدان و بیمارستان بوعلی (خصوصی)[۷۳] بیمارستان فوق تخصصی قلب و عروق فرشچیان مراکز درمانی و بیمارستان‌های شهر همدان هستند.نیروگاه برق
نیروگاه شهید مفتح تأمین‌کنندهٔ برق مورد استفادهٔ مردم همدان است. این نیروگاه در دشت فامنین در کیلومتر ۴۵ جادهٔ همدان–تهران قرار دارد و دارای چهار واحد ۲۵۰ مگاواتی می‌باشد. انرژی تولیدی نیروگاه از طریق ایستگاه برق ۲۳۰ و ۴۰۰ کیلوولت نیروگاه به شبکه سراسری انتقال داده می‌شود که از طریق ایستگاه‌های برق موجود در همدان، اراک، سنندج و زنجان مورد استفاده مردم قرار می‌گیرد.[۷۴]اقتصادصنعت
در سال ۱۳۶۴ خورشیدی شرکت شهرک‌های صنعتی استان همدان تأسیس گردید و در حال حاضر این استان دارای ۱۷ شهرک صنعتی می‌باشد که از این میان، شهرک صنعتی بوعلی (کیلومتر ۱۲ همدان- تهران)، شهرک صنعتی باغ بهشت (ابتدای جاده ملایر)، ناحیه صنعتی قهاوند (کیلومتر ۵ محور قهاوند–جاده ملایر)، ناحیه صنعتی گنبد (کیلومتر ۲۵ جاده همدان–ملایر) در حوزهٔ شهرستان همدان قرار دارند.[۷۵][۷۶]
به غیر از شهرک‌های صنعتی قطعه‌سازی سینا، صنایع موکت همدان، کارخانه کیک و شکلات کیوان و کارخانه شیشه همدان نیز به عنوان واحدهای صنعتی شاخص همدان فعالیت دارند.[۷۷]ترابریفرودگاه همدان
فرودگاه همدان در ۵ کیلومتری شهر همدان قرار دارد. در نیمهٔ نخست سال ۱۳۹۰ شمسی ۱۴ پرواز در هفته از طریق فرودگاه همدان به شهرهای تهران، مشهد، کیش و سوریه انجام می‌شده‌است.
عملیات اجرایی بهسازی سطوح پروازی فرودگاه همدان از مهر ماه سال ۱۳۹۰ آغاز شده‌است. هدف از اجرای طرح‌های فرودگاه همدان آماده‌سازی این فرودگاه برای، افزایش پروازهای همدان–تهران به روزانه حداقل دو پرواز و همچنین برقراری پروازهای اهواز، بندرعباس، شیراز، تبریز و همچنین روزانه شدن پروازهای مشهد اعلام شده‌است. همچنین افزایش پروازهای مسیر همدان–کیش فعال شدن حداقل سه شرکت هواپیمایی هما، ماهان و آسمان را از دیگر اهداف اجرای این طرح‌ها شمرده شده‌است.[۷۸]
پرواز حجاج ایرانی از ۹ دی سال ۱۳۹۲ شمسی از فرودگاه همدان آغاز شد. عملیات عمرانی این فرودگاه تا پایان سال ۱۳۹۳ نیز ادامه داشت. دو سال به دلیل اجرای عملیات عمرانی تطویل باند فرودگاه، ساخت برج مراقبت و ترمینال فرودگاه تعطیل بوده‌است اما از ابتدای ۱۳۹۲ پرواز همدان به مشهد و تهران در حال انجام است.[۷۹]بزرگراه‌ها و آزادراه‌ها
راه‌های زیر راه‌های اصلی میان‌شهری شهر همدان هستند:بزرگراه تهران–کرمانشاه–خسروی که همدان در کیلومتر ۳۷۵ این مسیر از سوی تهران قرار دارد.راه اصلی تهران–سنندج که همدان در ۳۴۳ کیلومتری این مسیر قرار دارد.راه اصلی تهران–کرمانشاه–ایلام که همدان در همین مسیر قرار گرفته‌است.راه اصلی سنندج–همدان به طول ۱۸۲ کیلومتر.راه اصلی ارومیه - کردستان - اراک - اصفهان که همدان در همین مسیر قرار گرفته‌است.بزرگراه همدان–ملایر به طول ۷۵ کیلومتر.[۸۰]
راه‌های تهران به همدان
همدان در ۳۶۰ کیلومتری جنوب‌غربی تهران قرار دارد. سه مسیر جاده‌ای تهران به همدان به شرح زیر هستند.مسیر اصلی جاده اصلی تهران–همدان که از قزوین می‌گذرد و درازای ۳۴۱ کیلومتر است که ۲۰۰ کیلومتر از آن آزادراه و بزرگ‌راه است. این جاده از گردنه آوج عبور می‌کند.مسیر جاده ساوه به همدان که حدود ۵۰ کیلومتر از مسیر اصلی، کوتاه‌تر است، این جاده دوبانده و تخت است.جاده‌ای که از بوئین زهرا می‌گذرد.[۸۱]راه‌آهن
پروژهٔ ساخت خط آهن تهران - همدان - سنندج از سال ۸۴ آغاز شد که طول این خط آهن از تهران به همدان ۲۶۷ کیلومتر و از همدان تا سنندج ۱۵۱ کیلومتر است. خط راه‌آهن تهران - همدان در تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۶ با حضور حسن روحانی به بهره‌برداری رسید.
ایستگاه راه‌آهن همدان در فاصله ۱۲ کیلومتری مرکز شهر همدان و نزدیک روستای رباط شورین قرار گرفته‌است و همزمان با خط راه‌آهن تهران - همدان در اردیبهشت ۱۳۹۶ افتتاح شد. به دلیل فاصله زیاد ایستگاه از شهر همدان مقرر شد ایستگاه مسافربری داخل شهر ساخته شده و این ایستگاه به ایستگاه باری تبدیل شود.پایانه‌های مسافربری همدان

پایانه بزرگ همدان
همدان دارای سه پایانهٔ مسافربری است:
پایانهٔ بزرگ همدان در میدان عاشورا واقع شده، این پایانه دارای مساحتی معادل ۲۴۰۰۰۰ مترمربع است. سرویس‌دهی این پایانه به تمام نقاط کشور (درون استانی و برون استانی) است.
پایانهٔ اکباتان یا ترمینال اکباتان در خیابان اکباتان واقع شده که دارای مساحتی معادل ۱۵۱۷۰ مترمربع می‌باشد. سرویس‌دهی این پایانه برون استانی بوده و روزانه ۳۰۰۰–۲۵۰۰ نفر مسافر از این پایانه جابه‌جا می‌شوند.
پایانهٔ سفیدآبی در بلوار بدیع‌الزمان همدانی واقع شده و دارای مساحتی معادل ۱۴۸۳۹ مترمربع است. سرویس‌دهی این پایانهٔ درون‌استانی بوده و روزانه ۸۰۰۰–۱۰٬۰۰۰ نفر مسافر از این پایانه جابه‌جا می‌شوند

مردم گویش و زبان

گویش اکثریت مردم شهر همدان، فارسی با لهجه همدانی است.[۳][۸۳] در همدان اقلیتی از مردم ترک‌زبان نیز سکونت دارند.[۸۴][۸۵] همدان و توابع آن، از دیرباز دارای فرهنگ ریشه‌دار و غنی بوده‌است که قدمت برخی از عناصر آن به تحقیق برابر با تاریخ سه هزار سالهٔ شهر است. از عناصری که در طول تاریخ وارد گویش و فرهنگ عامیانهٔ همدان شده می‌توان از این عناصر نام برد:پس از حملهٔ اعراب مقداری واژه‌های عربی.از قرن پنجم و ششم که آغاز تسلط ترکان برولایات ایران است، به خصوص در دوران سلجوقیان که همدان نزدیک به یک قرن یکی از دو پایتخت این سلسلهٔ ترک‌زبان به‌شمار می‌آمد، از زبان ترکی عناصر بسیاری وارد گویش شهری و روستایی همدان وارد شده‌است.[۳]شهر همدان همواره یکی از مراکز عمدهٔ استقرار یهودیان در ایران قلمداد می‌شده‌است.[۸۶]
چنان‌که مشهور است، این قوم در نگهداری آداب و سنن خود سعی بسیاری داشته‌اند و ظاهراً در مورد حفظ زبان محلی‌ای که از دیرباز به آن خو کرده بودند نیز این سعی و کوشش اعمال می‌شده‌است. ذکر این نکته لازم است که به غیر از دوران معاصر، عمدهٔ جریان‌های اقتصادی و معاملات تجاری و دادوستد با عوام و خواص توسط آنان صورت می‌گرفته‌است. با توجه به این عوامل، به عقیدهٔ برخی از محققان وجود و رسوخ عنصر یهودی در گویش و لهجهٔ همدان دیده می‌شود.
عامل پایدار ماندن زبان و آداب و رسوم کهن در بین مردم شهر همدان به عوامل زیر نسبت داده می‌شود.تقسیم شدن شهر به چندین محلهٔ جداگانه که هر یک از محله‌ها یک کدخدانشین مستقل به‌شمار می‌آمده‌است.حفظ و مراقبت اهالی هر محله از آداب و رسوم و زبان خود. از اینروست که در همدان چند گویش مخصوص فرعی مانند حصاری، جولانی، ورمزیاری وجود داشته‌است.نداشتن ارتباط یا کم‌ارتباط بودن اهالی محله‌های شهری با روستاییان و ترک‌زبانان و اشتغال آنان به باغداری، مانند درودآبادی‌ها.[۳]

جمعیت
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت آن ۵۵۴٬۴۰۶ نفر (۱۷۴٬۷۳۱ خانوار) بوده‌است.[۸۷]
این شهر از لحاظ جمعیت چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌آید و در مرداد سال ۱۳۸۸ به عنوان یکی از کلان‌شهرهای ایران معرفی شد.[۸۸]
جمعیت شهر همدان در سرشماری‌ها از سال ۱۳۳۵ به بعد به صورت زیر بوده‌است

کلیسای حضرت مریم
بیشتر ساکنان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی هستند. اقلیت‌های مذهبی نیز به تعداد بسیار اندکی در این شهر ساکن هستند.[۹۱]
مسیحیان همدان

کلیسای آنجلی
گروه‌های ارمنی در چند نوبت وارد شهر همدان شدند؛ به خصوص در دورهٔ صفویه ورود ارمنیان بیشتر از هر زمانی دیگر در تاریخ به چشم می‌خورد. مسیحیان همدان ۵ کلیسا در این شهر ساخته‌اند که در حال حاضر باقی هستند، از این میان سه باب از آن‌ها به نام‌های کلیسای آنجلی، کلیسای حضرت مریم و کلیسای گریگوری استپان در ردیف آثار باستانی و دیدنی شهر قرار دارند. در حال حاضر تعداد مسیحیان همدان بسیار کم شده‌است و بیش از چند خانوادهٔ انگشت‌شمار از آنان در شهر باقی نمانده‌اند.[۹۲]
یهودیان همدان

شهر همدان به علت موقعیت مکانی و جغرافیایی خود همیشه میزبان اقوام مختلف بوده‌است. یهودیان از سال ۷۲۲ پیش از میلاد هنگامیکه اورشلیم به دست بخت النصر گشوده گردید. چند تن از انبیاء اسرائیلی وارد ایران به‌ویژه همدان شدند و این قوم از آن زمان به بعد در این شهر ماندگار گردیدند. یهودیان همدان به‌خاطر تراکم جمعیت دارای مدارس مذهبی، کنیسه‌ها و راسته‌ای به نام خود در بازار شهر بودند.[۸۶][۹۳]
طی گذشت زمان علی‌رغم بعضی از مهاجرت‌های یهودیان از شهرها و استان‌های مجاور به داخل شهر همدان، تعداد یهودیان این شهر، همواره رو به کاهش گذاشته‌است. با کاهش جمعیت یهودیان تنها یکی از محل‌های عبادت آنان به نام آرامگاه استر و مردخای در همدان برجای مانده‌است که از جمله مکان‌های تاریخی این شهر به‌شمار می‌رود و سالیانه صدها جهانگرد از آن دیدن می‌کنند.[۸۶]

آرامگاه استر و مردخای
هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از همدان دیدن کرده‌است، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیده‌است، در بازدید از شهر همدان می‌نویسد:
.... در حقیقت شهر همدان که در زمان حکومت صفویه دوباره آبادی یافته، چیزی جز یکی از شهرهای درجهٔ دوم نیست. جمعیت آن در حدود سی هزار نفر است که بیشتر آن‌ها یهودی هستند.[۹۴]
جدول زیر تعداد تغییر جمعیت یهودیان شهر همدان را نشان می‌دهد.نویسندهٔ منبعزمانتعداد یهودیان ساکن همدانبنیامین تودولاییاوسط قرن ششم هجری(در صورت صحت)۵۰٬۰۰۰ نفرلوئیس دبو۱۸۱۸ میلادی۶۰۰ خانواربنیامین (دوم)۱۸۵۰ میلادی۵۰۰ خانواراقریم نیومارک۱۸۸۵ میلادی۵۰۰ خانوار۵۰۰۰ نفرویلیامز جکسن۱۹۰۳ میلادی۵۰۰۰ نفرهایده سهیم۱۳۵۳ هجری شمسی۳۵۰ نفرمهرداد نغزگوی کهن۱۳۸۷ هجری شمسی(به‌طور تقریبی)۱۰ نفر[۸۶]سرشناسانمشاهیر پیش از اسلام
از مشاهیر پیش از اسلام در همدان، می‌توان ماندانا مادر کوروش بزرگ و دختر آخرین پادشاه ماد، ایشتوویگو را نام برد. ایشتوویگو او را به منظور جلب اتحاد با خاندان فرمانروایی اقوام پارس، به ازدواج کمبوجیهٔ اول، پادشاه انشان درآورده بود.[۹۵] فاتک پدر مانی، بنیان‌گذار آیین مانوی نیز از اهالی همدان است. فاتک از همدان به تیسفون منتقل شد و مانی در شهر تیسفون به دنیا آمد.[۹۶]مشاهیر بعد از اسلام
مشاهیر بعد از اسلام این شهر بزرگانی چون باباطاهر[۹۷] از شاعران نامدار قرن چهارم هجری، بدیع‌الزمان همدانی نویسندهٔ قدیمی‌ترین کتاب در فن مقامهنویسی، ابوالعلی حسن عطار از بزرگان ادب و از مشاهیر نحو و لغت و حدیث در قرن چهارم هجری، عین القضات همدانی از نوابغ قرن پنجم هجری دارای آثاری در کلام، حکمت، عرفان و ادب پارسی، ابن صلاح همدانی پزشک و ریاضی‌دان قرن پنجم و ششم هجری، خواجه رشیدالدین فضل‌الله از وزرا، دانشمندان و پزشکان صاحب‌نظر قرن ششم و هفتم هجری، میر سید علی همدانی از عرفاً و رهروان سیروسلوک قرن هفتم هجری و میرزاده عشقی[۹۸] یکی از ستارگان فروزان شعر و نثر نمایشنامه در دوران انقلاب مشروطیت هستند.[۹۹][۱۰۰]
بوعلی سینا از نادر دانشمندان و نوابغ روزگار در سال ۳۷۰ قمری در خرمیثین از توابع بخارا به دنیا آمد. او در سال ۴۰۶ هجری قمری در زمانی که همدان پایتخت آل بویه بود، وارد این شهر شد و پس از مدتی شمس‌الدوله دیلمی او را وزیر خود ساخت. بوعلی سینا در زمان اقامت در همدان در مدرسهٔ بزرگ شهر تدریس می‌کرد و در همچنین فرصت این را یافت تا بسیاری از تألیفات خود را به پایان رساند. مدتی نیز مورد بی‌مهری قرار گرفت و سرانجام به سال ۴۲۸ هجری قمری در باغ دوستش در همدان درگذشت. آرامگاه بوعلی‌سینا هم‌اکنون در میدانی به همین نام در همدان قرار دارد.[۱۰۱] عارف قزوینی نیز سال‌های آخر عمر خود را در درهٔ زیبای مرادبیگ همدان سپری کرد. او در سال ۱۳۱۲ خورشیدی در همدان فوت کرد و آرامگاه او در جوار آرامگاه بوعلی‌سینا قرار دارد.[۱۰۲] آرامگاه بوعلی‌سینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم به‌شمار می‌رود.[۱۰۳]شخصیت‌های دوران معاصرشیرین عبادی نخستین و تنها ایرانی برندهٔ جایزه صلح نوبل[۱۰۴]عین‌الله محمودی، پدر تلفن و مخابرات همگانی ایرانامین‌الله رضایی، پدر نقاشی سورئال ایران و شاعریاور همدانی نخستین گردآورنده گویش همدانی و ترانه‌سرای محلی و غزل‌سراهوشنگ ایرانی پدر شعر سورئال فارسی و شعر نو عرفانی ایراناحسان یارشاطر بنیان‌گذار و سرویراستار دانشنامه ایرانیکاویگن، از پیشروان موسیقی پاپ در ایرانمصطفی رحماندوست شاعر، نویسنده و مترجم کتاب‌های کودکان و نوجوانانپرویز اذکایی پژوهشگر و دارای تألیفات بسیار در مورد کتابشناسی، رجال‌شناسی، تاریخ علم و تاریخ همدانپروفسور ساموئل رهبر پژوهشگر پرآوازهٔ ایران در زمینهٔ هموگلوبین، شخصیت‌های دوران معاصر همدان هستند.

باباطاهر

شیرین عبادی

فضل‌الله زاهدی

احسان یارشاطر

میرزاده عشقی

ویگن

یاور همدانی

بدیع‌الزمان همدانی

حسین نوری همدانی

میر سید علی همدانیفرهنگمطبوعات
مطبوعات هرچند در شهر همدان نسبت به شهرهای تهران، رشت و تبریز دیرتر پا گرفت اما شور و شوق وعلاقه در میان آزادی‌خواهان و مشروطه‌طلبان همدانی سبب گردید تا این شهر از جمله پیشگامان این حرکت فرهنگی و به‌شمار آید.[۱۰۵]
هم‌زمان با امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین‌شاه کار تهیه روزنامه و نشریه نیز در همدان نضج گرفت و گسترش یافت اولین روزنامه در همدان روزنامهٔ عدل مظفر بود که توسط علی ظهیرالدوله (حاکم همدان) در سال ۱۳۲۴ قمری دایر گردید. البته در سال ۱۳۲۵. ق روزنامه اکباتان به جای عدل مظفر با همان مدیریت انتشار یافت.
از روزنامه‌های باارزش شهر همدان در ایام جنگ جهانی اول می‌توان به روزنامه‌های اکباتان دوم (به مدیریت میرزاده عشقی)، اکباتان‌نامه عشقی (به مدیریت میرزاده عشقی)، عصر انقلاب، اتحاد، افسانه، تازه‌ایران و قرن بیستم اشاره کرد.[۱۰۶]
نشریات کنونی استان همدان
بالاترین تیراژ چاپ روزنامه در استان همدان متعلق به روزنامه هگمتانه است. از تیر ماه سال ۱۳۹۰ شمسی، نسخه الکترونیکی این روزنامه نیز در اختیار خوانندگان قرار گرفته‌است.[۱۰۷]
همچنین در سال ۱۳۹۰ شمسی نشریات همدان پیام، دو هفته‌نامه نشر اندیشه، جام‌جم همدان (هفته‌نامه)، همشهری همدان (روزنامه)، مجله علمی دانشگاه بوعلی سینا (فصلنامه)، فرهنگ همدان (فصلنامه)، پژوهش کشاورزی (فصلنامه)، پژوهش علوم انسانی (فصلنامه)، پژوهش علوم بهداشتی (فصلنامه)، مجله علمی دانشکده پرستاری (فصلنامه)، عمران و معماری (ماهنامه)، مجله علوم پایه (فصلنامه)، صنایع فرآوری غذایی (ماهنامه)، صبح امید (هفته‌نامه)، محراب (هفته‌نامه)، عندلیب (هفته‌نامه)، ندای ابوذر (هفته‌نامه)، آوای الوند (هفته‌نامه)، فردای نهاوند (هفته‌نامه)، سینا (هفته‌نامه، لغو امتیاز شده پس از حوادث سال ۱۳۸۸)، شفق (هفته‌نامه)، سیمای آینده (هفته‌نامه)[۱۰۸] و رسانهٔ پارسی[۱۰۹] در شهر همدان انتشار داشتند.کتابخانه‌ها
در منابع آمده‌است که یکی از ادبای شهر همدان در سدهٔ ۲ هجری، به نام ابوالفاء بن سلمة ادیب همدانی کتابخانهٔ نفیسی داشته‌است. لازم به توجه‌است که جز مورد ذکر شده، نامی از هیچ‌یک از کتابخانه‌های عمومی و خصوصی ایران، در سدهٔ ۲ هجری برجای نمانده‌است.[۱۱۰]
در حال حاضر کتابخانه‌های دانشگاه بوعلی سینا، آرامگاه بوعلی، غرب، میراث فرهنگی، کتابخانه کانون بازنشستگان آموزش و پرورش، کتابخانه کانون پرورش و فکری کودکان و نوجوانان همدان[۱۱۱] و کتابخانه مرکزی[۱۱۲] از کتابخانه‌های معتبر شهر همدان به‌شمار می‌روند.[۱۱۳]
دیگر کتابخانه‌های عمومی شهر همدان کتابخانه‌های اعتمادیه، آزادی، پروین اعتصامی، امام حسین، شاهد، مدرس، حجازی، شهدای خضر و فرهنگیان هستند که بیشتر آنان زیر نظر ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی اداره می‌گردند.[۱۱۴]سینما
در سال ۱۳۹۰ شهر همدان دارای چندین سینما به نام‌های سینما قدس با دو سالن و مجتمع فرهنگی سینمایی شهید آوینی، سینما کانون، سینما معلم و سینمای کانون دانش‌آموزی و کانون بسیج است.[۱۱۵][۱۱۶]شبکه استانی همدان
شبکه استانی همدان یکی از مراکز صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که در شهر همدان فعالیت می‌کند.[۱۱۷]تاریخچه تلویزیون در همدان
آغاز بکار تلویزیون در استان همدان، در سال ۱۳۴۹ خورشیدی بود. در این سال تمامی نقاط شهری و روستایی استان همدان تحت پوشش برنامه‌های شبکه یک تلویزیون قرار گرفت. در سال ۱۳۵۶ خورشیدی و با نصب یک فرستنده مادر و چند تکرارکننده، پخش برنامه شبکه دوم تلویزیون در شهر همدان و پیرامون آغاز شد، که به تدریج دامنهٔ دریافت آن به سایر نقاط استان تسریع یافت. شبکهٔ استانی سیمای مرکز همدان در سال ۱۳۸۱ خورشیدی افتتاح شد. در حال حاضر معاونت فنی مرکز همدان با دارا بودن ۲ ایستگاه مادر تلویزیونی، ۱۰۱ ایستگاه دریافت و پخش ماهواره‌ای و ۱۲ ایستگاه تکرارکننده کلیهٔ نقاط استان همدان را تحت پوشش برنامه‌های شبکهٔ استانی سیما قرار داده‌است.[۱۱۸]تاریخچه رادیو در همدان
برای نخستین بار با تلاش چند نفر از فعالان فرهنگی و هنری در روز پنجشنبه دوازدهم بهمن ماه ۱۳۲۹ خورشیدی پخش برنامه‌های رادیویی در همدان آغاز شد. در ابتدای کار دستگاه فرستنده رادیویی کم‌قدرت بود و تنها شهر همدان را پوشش می‌داد. شروع کار رادیو در همدان، با اوج گرفتن نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، و مبارزه مردم با استعمار انگلیس هم‌زمان بود. در این هنگام رادیو همدان گفتارهایی دربارهٔ مزایای ملی شدن صنعت نفت ایران پخش می‌کرد که بر شور و هیجان مردم همدان می‌افزود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ خورشیدی، و روی کارآمدن دولت سپهبد زاهدی، نظامیان رادیو همدان را به اشتغال خود درآورده و به فعالیت آن خاتمه دادند. پس از این واقعه تا سال ۱۳۵۱ خورشیدی استان همدان فاقد رادیوی محلی بود، لیکن با اجرای طرح توسعه رادیو و تلویزیون در کشور، رادیو همدان با نصب یک دستگاه فرستنده به قدرت یک کیلووات بر روی موج متوسط و با فرکانس ۱۵۴۸ کیلو سیکل، دورهٔ دوم فعالیت خود را آغاز کرد. دوره‌ای که تاکنون ادامه یافته و سی‌امین سال فعالیت خود را پشت سر گذاشته‌است.[۱۱۹]آموزش
پیش از انقلاب مشروطه فعالیت‌های آموزشی در همدان منحصر به چند مکتب‌خانه و مدرسه علمیه می‌شد و از دیگر مراکز آموزشی خبری نبود. با وقوع انقلاب مشروطه سیستم آموزشی سنتی یعنی مکتب خانه‌ها جای خود را به سیستمی مدرنتر با ابعاد وسیعتری داد. به تدریج در این زمینه نه تنها همدان از جمله پیشگامان امر آموزش و فرهنگ نوین گردید، بلکه هم‌زمان با پیروزی جریان مشروطه‌خواهی مدارس، روزنامه، چاپخانه، مراکز تفریحی، قرائت خانه و دیگر مراکز علمی و آموزشی نیز در همدان تأسیس گردید. در همدان به عکس اوضاع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور که بعد از دوره مشروطه تا به قدرت رسیدن رضاشاه رو به رکود گذاشته بود، اوضاع فرهنگی روندی رو به توسعه و ترقی داشت. مدرسهٔ آلیانس همدان و مدرسهٔ آمریکایی لازاریست نخستین مدارس به سبک مدرن در همدان بودند که توسط مؤسسات خارجی پایه‌گذاری شدند.
مدرسهٔ فخریهٔ مظفری در حوالی سال ۱۳۲۰ قمری تأسیس شد و شروع به کار کرد، و اولین مدرسه به سبک جدید بود که توسط ایرانیان در همدان تأسیس شد. مدارس اسلامیه، اسلامی، امیریه (تأسیس ۱۲۸۴ خورشیدی)، نصرت (۱۲۸۴ خورشیدی)، تأیید، الفت، شریفیه و شرافت نیز از مدارسی بودند که در دوران مشروطه در همدان افتتاح شدند. نخستین مدرسهٔ مخصوص دختران مسلمان نیز مدرسهٔ موهبت دختران نام داشت، که در سال (۱۲۹۷ش/۱۳۳۶ق) توسط دولت در همدان تأسیس گردید.[۱۲۰]
مدارس نام برده شده کلاً مدارس ابتدایی بودند و به فارغ‌التحصیلان گواهی و پایان‌نامهٔ ششم ابتدایی داده می‌شد؛ تا اینکه در سال ۱۳۱۵ خورشیدی، برای نخستین بار، مدرسه‌ای شش‌کلاسه در سطح دبیرستان، به نام دبیرستان پهلوی، در همدان به وجود آمد و اکنون نیز به نام دبیرستان امام فعالیت دارد.[۱۲۱]

مدرسه‌های شاخص

ساختمان دبیرستان شریعتی همدان در سال ۱۳۰۷ شمسی در زمانی که همدان توسط نیروهای انگلیسی آشغال شده‌بود، ساخته شده‌است. این دبیرستان در سال ۱۳۳۰ شمسی پس از تغییرات کاربردی متعدد، به عنوان دبیرستان رضا شاه شروع بکار کرد و بخاطر قدمت ساختمان و معماری آن در سال ۱۳۸۸ شمسی به عنوان میراث فرهنگی به ثبت رسیده‌است.[۱۲۲]
دبیرستان ابن سینا مربوط به رضاشاه ۱۳۶۰ هجری قمری است و در خیابان طالقانی، چهارراه ابن سینا واقع شده و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱۲۳]
دبیرستان و راهنمایی دخترانه فرزانگان همدان،[۱۲۴][۱۲۵] و دبیرستان و راهنمایی پسرانه علامه حلی همدان، مراکز پرورش استعدادهای درخشان شهر همدان هستند.[۱۲۶]دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی
همدان با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته می‌شود.[۱۲۷]

دانشگاه بوعلی سینا

اطلاعات مربوط به برخی از دانشگاه‌های مطرح شهر همدان در جدول زیر آمده‌است.نوع دانشگاهنامسایت رسمیتوضیحاتدولتیبوعلی سیناسایت رسمیدارای ۱۴ دانشکده شامل: دانشکده فنی و مهندسی،دانشکده کشاورزی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشکده علوم پایه،دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشکده هنر و معماری،دانشکده شیمی، دانشکده پیرا دامپزشکی، دانشکده فنی تویسرکان،دانشکده فنی کبودرآهنگ، دانشکده مدیریت و حسابداری رزن،دانشکده صنایع غذایی بهار، دانشکده تربیت بدنی (در حال تأسیس)و دانشگاه دخترانه نهاوند است.دانشگاه علوم پزشکی همدانسایت رسمیدارای ۷ دانشکده شامل: دانشکده‌های، پزشکی، دندانپزشکی،پرستاری و مامائی، بهداشت، پیراپزشکی،داروسازی و توانبخشی است.[۱۲۸]دانشگاه صنعتی همدانسایت رسمیدر سال ۹۲–۹۱ در ۹ رشته کارشناسی؛ برق (کنترل، الکترونیک)، کامپیوتر (سخت‌افزار و فناوری اطلاعات)،مهندسی روباتیک، مهندسی مواد (استخراج)، مهندسی شیمی،مهندسی پزشکی (بیوالکتریک)، مهندسی معدن (استخراج معدن)و ۷ رشته کارشناسی ارشد مهندسی برق(کنترل)،مهندسی برق (قدرت)، مهندسی برق (الکترونیک)،مهندسی مواد (استخراج)، مهندسی مواد (شناسایی و انتخاب مواد)،مهندسی معدن (استخراج معدن) و مهندسی شیمی دانشجو پذیرفته‌است.تربیت معلمپردیس شهید مقصودی همدانسایت رسمیدر بهمن سال ۹۱ این مرکز ۷۷۶ نفر دانشجو را پذیرفته‌است.جامع علمی کاربردیدانشگاه جامع علمی کاربردیسایت رسمیدارای ۲۲ مرکز آموزش علمی کاربردی در سطح استان همدانآزادآزاد اسلامی همدانسایت رسمیدارای ۴ دانشکده شامل: علوم انسانی،فنی مهندسی، هنر و معماری و علوم پایه‌است.غیرهدانشگاه پیام نور همدانسایت رسمیپیام نور همدان در سال ۱۳۹۲، دارای ۶۰ رشته کارشناسی،۱۰ رشته ارشد،۲۶۷ رشته محل کارشناسی و ۱۳ رشته محل کارشناسی ارشد بوده‌است.حوزه‌های علمیه
مدرسهٔ علمیهٔ آخوند معروفترین مدرسهٔ علمیه همدان است و در سال ۱۲۵۳ هجری قمری تأسیس شده‌است. این مدرسه دارای دو قسمت بیرونی و اندرونی و ۲۵ حجره می‌باشد. «مدرسهٔ علمیهٔ خواهران همدان» روبه‌روی مدرسهٔ علمیهٔ آخوند قرار دارد. این مدرسه بعد از انقلاب اسلامی تأسیس گردیده‌است.
مدرسهٔ علمیهٔ زنگنه در فاصلهٔ کمی از میدان مرکزی همدان قرار گرفته‌است. این مدرسه در عهد صفویه توسط شیخ علیخان زنگنه از وزرای شاه عباس دوم وقف طلاب علوم دینی گردیده و از آن تاریخ به بعد مرکز تعلیم علوم اسلامی و تربیت عالمان دینی در منطقه به‌شمار می‌آید. مدرسهٔ علمیهٔ دامغانی نیز در جوار امامزاده عبدالله قرار دارد و دارای کتابخانه و دو سالن تدریس و تعدادی حجره‌است.[۱۲۹]ورزش
شهر همدان دارای ۲ تیم به نام‌های باشگاه فوتبال پاس همدان و باشگاه فوتبال الوند همدان در لیگ آزادگان (دسته یک) است.[۱۳۰]
ورزش باستانی در استان همدان دارای سابقه دیرینه ایست. خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۷۱۷–۶۴۸ ه‍.ق) در جامع التواریخ و عطاملک جوینی (۶۸۱–۶۲۳ ه‍.ق) در تاریخ جهانگشای جوینی شرحی در مورد سابقهٔ پهلوانی در همدان نوشته و پیروزی و مبارزهٔ پهلوان فیلهٔ همدانی با پهلوان بزرگ مغول را شرح داده‌اند.[۱۳۱] در حال حاضر شهر همدان دارای ۵ زورخانه است.[۱۳۲] زورخانهٔ پهلوان علی میرزا زیر نظر اداره تربیت بدنی اداره می‌شود همچنین زورخانه سعادت و زورخانهٔ همه کسی (الوند سابق) از جمله زورخانه‌های قدیمی همدان هستند که قدمت آن‌ها به بیش از ۸۰ سال می‌رسد و همان بافت باستانی و گذشته را دارند.[۱۳۳]
نخستین ورزشگاه اسب سواری شهر همدان در سال ۱۳۵۴ شمسی در شمال غربی همدان، میدان قائم، ابتدای چهار باغ ارم، تأسیس شد. تیم سوارکاری جوانان همدانی، در سال ۱۳۷۹ به نمایندگی از نظام جمهوری اسلامی ایران، در مسابقات جهانی هندوستان شرکت نمود و نایب قهرمان این دوره از مسابقات گردید. همچنین پیست سوارکاری دیگری نیز به نام باشگاه سوارکاری ابن‌سینا در شهر همدان دایر است و در زمینهٔ آموزش سوارکاری و نگهداری اسب، برای افراد شش سال به بالا عضوگیری می‌نماید.
هاکی همدان در سال ۱۳۵۲ تشکیل شد و در همان سال در مسابقهٔ مجموعه آزادی تهران مقام سوم را به دست آورد. اخیراً تیم هاکی زنان همدان نیز فعالیت خود را آغاز کرده‌است. تیم هاکی همدان هم‌اکنون یکی از پایگاه‌های مهم هاکی کشور است و تاکنون بیش از ۱۷ مقام قهرمانی، نایب قهرمانی و سومی کشور را به دست آورده‌است.
نخستین پیست اسکی همدان در سال ۱۳۵۴ در انتهای چهارباغ ارم، جنب پیست اسب‌سواری آغاز به کار کرد که سپس‌تر هیئت اسکی در سال ۱۳۶۴ به علت بارش کم برف آن را به منطقهٔ تاریک‌دره واقع در دامنهٔ الوندکوه و ۱۰ کیلومتری جنوب همدان، منتقل کرد. این پیست گرچه کوچک است، ولی در بین پیست‌های اسکی ایران کمترین مسافت را تا مرکز شهر دارد. ورزشکاران این رشته در همدان توانسته‌اند در مسابقات کشوری به مقامی انفرادی و تیمی قابل توجهی دست یابند.[۱۳۲]ورزشگاه‌هاورزشگاه شهید مفتح ورزشگاهی چند منظوره‌است. باشگاه فوتبال پاس همدان بازی‌های خانگی خود را لیگ برتر فوتبال ایران در این ورزشگاه انجام می‌دهد.[۱۳۴]ورزشگاه شهدای قدس این ورزشگاه قدمتی ۵۰ ساله دارد. گنجایش این ورزشگاه ۵۰۰۰ نفر است.[۱۳۵]مجموعهٔ ورزشی تختی، شامل: سالن جودو، سالن وزنه‌برداری و سالن ژیمناستیک[۱۳۶]ورزشگاه ملت همدان، شامل: زمین چمن، سالن چند منظوره، سالن بدنسازی و میهمان‌سرای ورزشی‌است

صنایع‌دستیفرشبافی

قالی‌بافی در شهر همدان از رونق بسیار زیادی برخوردار بوده و این شهر از گذشته یکی از مراکز بزرگ تجارت فرش در غرب ایران به‌شمار می آمده‌است.[۱۳۷] همدان یکی از مراکز عمدهٔ قالی‌بافی ایران محسوب می‌شود. اهمیت آن از این جهت است که میزان محصولات قالی و قالیچه‌های تولیدشده با قیمت ارزان، از سایر نواحی قالی‌بافی ایران بیشتر است، به‌طوری‌که می‌توان همدان را مرکز قالیچه‌های ارزان‌قیمت نامید. آنچه بیش از هرچیز موجب شناسایی قالی‌های همدان می‌شود، وجود ریشه‌های بلند و پرپشم آن است، به‌طوری‌که قالی‌های همدان سنگین‌تر از قالی‌های دیگر مناطق ایران می‌باشند.[۱۳۸]چرم‌سازی

شهر همدان از جمله شهرهای مهم تولید و صادرکننده چرم در ایران است. سابقهٔ این صنعت در همدان چندان طولانی‌است که این شهر را «شهر دباغخانه‌ها» نیز نامیده‌اند.[۱۳۹][۱۴۰] تا اوایل حکومت پهلوی تولید چرم در شهر همدان از رونق بسیاری برخوردار بود، به‌طوری‌که چرم همدان و کالاهای چرمی ساخته‌شده از آن، شهرت جهانی داشت. از سال ۱۳۰۹ شمسی با ایجاد تغییراتی در نحوهٔ شهرسازی و به بهانهٔ کنترل بیماری‌ها و رعایت نکات بهداشتی، از ادامهٔ کار کارگاه‌های دباغی در داخل شهر جلوگیری به عمل آمد و این کارگاه‌ها در دو محل خارج از شهر استقرار داده‌شد. از سوی دیگر با ورود ماشین و کالاهای وارداتی از جمله کفش و کیف و غیره از میزان تقاضای چرم کاسته شد و از آن پس تولیدات بیشتر به منظور صادرات فراهم آمد.[۱۴۱]جاذبه‌های گردشگری

نمایی از استخر عباس‌آباد؛ منطقه تفریحی و گردشگری

همدان یکی از مراکز صنعت گردشگری و صنایع‌دستی کشور، هم از حیث میراث فرهنگی و قدمت تاریخی و هم از حیث امکان وضعیت گردشگری‌است.

آثار تاریخی


جام زرین کشف‌شده در تپه هگمتانه به نام آریارمنه؛ این جام در موزهٔ شهر برلین در آلمان نگهداری می‌شود.
از آثار تاریخی دورهٔ قبل از اسلام تپه هگمتانه یکی از مکان‌های است که در طول سدهٔ گذشته بارها مورد حفاری قرار گرفته‌است. در طول حفاری‌های انجام شده، آثار ارزشمند و بی‌نظیری کشف گردیده، که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آنهاست. امروزه عموم باستان‌شناسان معتقد اند که این تپه (که وسیع‌ترین تپه باستانی ایران است) به بقایای ابنیهٔ کاسی، مادی، هخامنشی تعلق دارد.
گورستان پارتی نیز در محوطهٔ شیر سنگی واقع شده‌است. این گورستان به مدت ۲۰۰ سال از اواخر دوران هخامنشی تا نیمهٔ اول دورهٔ سلوکی مورد استفاده بوده و سه روش تدفین مختلف در آن به چشم می‌خورد، که می‌توان آن را بیانگر به وجود آمدن و گسترش سه جریان مذهبی متفاوت دانست که طی این دو سده جامعهٔ آن روز همدان را متأثر ساخته‌بود.[۱۴۳]
همچنین آثاری همچون کتیبه‌های کتیبه‌های گنج‌نامه و مجسمه شیر سنگی نیز از آثار بجا مانده از دورهٔ قبل از اسلام هستند.
از دوره پس از اسلام نیز در نقاط مختلف شهر یادمان‌های متعددی برجای مانده که اهم آن‌ها عبارتند از: بقعهٔ خضر مربوط به قرن پنجم، بنای بسیار زیبا و ارزشمند گنبد علویان، آرامگاه استر و مردخای و برج قربان از دورهٔ سلجوقی، پل آبشینه از دورهٔ صفوی و مسجد جامع همدان، بازار همدان و میدان امام همدان از ابنیهٔ مهم بعد از دورهٔ صفوی است

گنبد علویان یکی از یادمان‌های دوره سلجوقیان

آرامگاه باباطاهر

شیر سنگی

آرامگاه بوعلی‌سینا

برج قربانموزه‌ها
موزه‌های تاریخ طبیعی همدان، هگمتانه، بوعلی‌سینا، دفاع مقدس، موزه سفال، نظری، حمام قلعه، مفاخر و مشاهیر همدان و صنایع دستی همدان موزه‌های شهر همدان هستند.[۱۴۵]چشم‌اندازهای طبیعی

کوچه باغ عباس‌آباد
همدان دارای گردشگاه‌ها و مناظر بسیار زیبایی‌است.دره مرادبیگ در جنوب شهر، پیرامون قریه‌ای به همین نام قرار دارد دامنه‌ها و باغ‌های آنجا معروف می‌باشد.دره عباس‌آباد در ۱ کیلومتری شهر است. این درهٔ فرحناک دارای آب و هوای مطبوع و دلپذیری‌است.دره گنج‌نامه در ۵ کیلومتری شهر است چون نسبت به شهر در موقعیت مرتفع‌تری قرار دارد، چندین آبشار طبیعی در پیرامون آن روان است. کتیبه‌های گنج‌نامه، آبشار گنج‌نامه، و همچنین آتشکده بهرام در این دره واقع شده‌است.[۱۴۶]دره امامزاده کوه این دره حدود ۱۲ کیلومتری جنوب غربی شهر همدان قرار گرفته‌است. زیارتگاه امامزاده کوه که بقعهٔ آن شامل دو بنای آجری نسبتاً کوتاه با گنبد مرتفع شلجمی شکل بوده و ظاهراً از آثار دورهٔ ایلخانی [قرن هشتم هجری) است.[۱۴۷]سد اکباتان در ۱۱ کیلومتری جادهٔ همدان به ملایر و در دره‌ای سرسبز قرار دارد. کوه‌های اطراف و رودخانهٔ پایین دست سد به‌طورکلی جنگل‌کاری شده‌است. در محدودهٔ این سد در حدود ۴۰ گونه گیاه بومی می‌روید، از جمله انواع گونها، شیرین بیان، بومادران و آلاله همچنین در حوضچهٔ سد اکباتان انواع ماهی‌ها پرورش داده می‌شود. سد اکباتان محل فرود برخی از پرندگان مهاجر در فصل مهاجرت نیز می‌باشد
همدان به «شهر اطلسی‌ها» شهرت دارد
تله‌کابین گنجنامه

مجموعه تله‌کابین گنج‌نامه
اجرای طرح احداث تله‌کابین گنج‌نامه از سال ۱۳۷۸ آغاز و چندین‌بار با بحث‌ها و چالش‌های زیاد از سوی مخالفان متوقف شده، و بار دیگر از سوی سایر سازمان‌ها به جریان افتاده‌است. ساخت این پروژه دارای سه فاز است که در سال ۱۳۹۰ فاز اول و دوم آن به مرحلهٔ بهره‌برداری رسیده‌است.[۱۵۰] این تله‌کابین در انتهای دره عباس‌آباد در ۵ کیلومتری شهر همدان و در مجاورت گنج‌نامه واقع شده‌است. طول خط این تله‌کابین ۱۶۸۰ متر و اختلاف ارتفاع آن ۸۰۰ متر است، دارای ۱۷ پایه و ۵۰ عدد کابین در فاز نخست است. این تله‌کابین به سمت منطقهٔ میدان میشان یکی از ارتفاعات سرسبز کوه الوند امتداد دارد.[۱۵۱]
در خرداد سال ۱۳۸۸ برخی از برنامه‌های فاز سوم شرکت تله‌کابین گنج‌نامه، احداث سالن بولینگ، ایجاد آبشار مصنوعی برای مسابقات یخ‌نوردی، ایجاد مجموعه ورزشی تعادل هوایی، ایجاد دو پیست اسکی در میدان میشان و همچنین ایجاد خط تله‌سی‌یژ در کنار این پیست، پیست مخصوص برای دوچرخه‌سواران، ایجاد صخره‌ای مصنوعی برای ورزشکاران صخره‌نورد، ایجاد دو باند هلی‌کوپتر در مبدأ و مقصد تله‌کابین، احداث یک مجموعه شامل رستوران، کافی شاپ، هتل سه طبقه در میدان میشان اعلام شده‌است.[۱۵۲]
نگرانی از اثرات زیست‌محیطی تله‌کابین گنجنامه
هواداران محیط زیست عنوان می‌کنند، که این تله‌کابین عاملی خواهد شد تا راه بسیاری از افراد غیر کوهنورد که علاقه‌ای به طبیعت و محیط اطرافشان ندارند را نیز به طبیعت بکر الوند باز کند و باعث شود که انبوهی زباله را با خود به دامن این طبیعت بیاورند. همین امر موجب می‌شود تا بسیاری از گونه‌های گیاهی به‌دلیل تخریب بستر رودها از بین برود.
این ایرادات در حالیست که هنگامیکه تنها کوهنوردان حرفه‌ای به این منطقه رفت‌وآمد داشتند، در یک روز بیش از یک تن زباله در این کوه تلنبار می‌شده‌است، با در نظر گرفتن اینکه احداث این تله‌کابین باعث جابه‌جایی سالانه هزاران نفر گردشگر خواهد شد، مسئولان موردنظر لازم است اقدامات جدی‌تری دربارهٔ دفع زباله انجام دهند، تا این دامنه‌های سبز و بکر کمتر مورد آسیب قرار گیرند.
این پایان ایرادات گرفته‌شده از سوی این کارشناسان نیست، آن‌ها حتی معتقدند که با توجه به ضعف مدیریت مسئولان گردشگری بعید نیست در آینده‌ای نزدیک به بهانهٔ توسعهٔ بیشتر فضاهای گردشگری، مانند پیست اسکی و سایر ورزش‌های زمستانی، مسئولان بیش از پیش با طرح‌های خود به‌سوی دامنه‌های الوند رفته و تمام زیبایی‌های آن را از بین ببرند.[۱۵۰]مکان‌ها و آثار باستانی مذهبی

امامزاده عبدالله در شب
در همدان تعدادی مساجد قدیمی و با قدمت بیش از چند صد سال بر جای مانده‌است که مسجد جامع همدان، مسجد میرزا تقی و مسجد میرزا تقی از شهرت بیشتری برخوردار هستند.[۱۵۳]
همدان در ردیف نخستین شهرهایی است که علویان از طبرستان به آنجا هجرت کرده و در آن زندگی کردند. شهر همدان قرن‌ها یعنی از ورود ابوالقاسم بطحایی علوی تا حملهٔ مغول یکی از پایگاه‌های بزرگ علویان بوده‌است. به همین سبب قبرهای برخی از فرزندان و نوادگان امامان شیعه که در همدان منزل نمودند، هم‌اکنون به صورت امامزاده و زیارتگاه در شهر برجای مانده‌است که از جمله می‌توان به امامزاده عبدالله، امامزاده کوه، امامزاده حسین، امامزاده اهل ابن علی، امامزاده اسماعیل امامزاده هادی، امامزاده یحیی، امامزاده عیسی‌بن‌احمد و امامزاده خضر اشاره کرد.[۱۵۴]
سقاخانهٔ حضرت ابوالفضل، سقاخانهٔ آقاجانی‌بیگ سقاخانه‌های معروف همدان هستند.[۱۵۵]مراکز اقامتی
از هتل‌های شهر همدان می‌توان از: هتل پارسیان آزادی (بلوار ارم)، هتل بوعلی (خیابان بوعلی)، هتل باباطاهر (میدان باباطاهر)، هتل یاس (میدان امام همدان)، هتل هگمتانه (بلوار شهید رجایی)،[۱۵۶] هتل مرمر (چهارراه شریعتی)، هتل آریان (خیابان تختی)، هتل پارسیان ارم (بلوار ارم) و هتل آپارتمان خاتم (میدان فلسطین) نام برد.[۱۵۷]غذاهای محلی
همدان دیار ترشیها و مرباهای عجیب و غریب است.[۱۵۸] به علت کثرت انواع ترشی خود اهالی مثلی دارند مبنی بر اینکه «هِمِدانیا میلیچ (گنجشک) تُو هِوا می‌پَره، می‌گیرن مُوکُونَن تُرشی.» با شروع فصل پاییز اغلب زنان همدانی دست به‌کار تهیه ترشی‌های مختلف می‌شوند. به نظر می‌رسد دلیل اهمیت تهیهٔ ترشی در همدان، زمستان‌های طولانی و سرد گذشته بوده‌است که زنان را وادار به نگهداری طولانی مدت موادغذایی از این طریق می‌کرده و اکنون هم این رسم همچنان به قوت خود باقی مانده‌است. در حال حاضر بیش از ۱۰۰ نوع ترشی در همدان تهیه می‌شود. شاخصه اصلی ترشی همدان استفاده از گیاهان بومی و به کاربردن چاشنی‌ها و سبزی‌های منطقه در آن‌ها است که سبب تمایز ترشی‌های همدان با سایر نقاط شده‌است.[۱۵۹]
در همدان تنوع غذایی زیاد است و علاوه بر انواع غذاهایی که در همه ایران طبخ می‌شود؛ برخی از انواع غذاهای محلی و همچنین چندین نوع آبگوشت ویژه نیز رواج دارد. آبگوشت‌ها متنوع هستند ولی امروزه نسل جوان استقبال زیادی از این نوع غذاها ندارند. همچنین در همدان به واسطه سبزی‌های کوهی متنوع در دامنه کوه‌ها مردم تمایل به طبخ آش با این سبزها دارند که دارای خواص بسیار زیادی است. در این خطه انواع گوناگون آش تهیه می‌شود و آش برنج یکی از کاربردی‌ترین آنهاست.[۱۶۰]
پنج غذای محلی همدان جهت ثبت ملی معرفی شده‌اند، این پنج غذا عبارتند از: آبگوشت بزباش، آبگوشت کلم قمری، آش کاچی، سرداشی، آبگوشت یخنی[۱۶۱] همچنین آش آبغوره، آبگوشت فلفل همدانی[۱۶۲]، مربای پوست هندوانه، مربای ترب سیاه، ترشی گردو، خورش غوره بادمجان، آش میوه،[۱۶۳] آش ترخینه، آش سماق، آش شله، آش قیسی، آش ترشی، آش شل پتله، آش خیارچنبر، آش بلغور، آش کشک[۱۶۴]آش آماج، آش هویج و جو، شیر شیره، دیزی، ترحلوا، کوفته همدانی،[۱۶۵] آش غورابه، آش خشکبار،[۱۶۶] نان اگردک (اگرده)، نان گرده[۱۶۷] قوت و ترحلوای هویج در شمار خوراک‌های محلی این منطقه هستند.ره‌آوردها
ظرف‌های سفالین هنرمندان لالجین یکی از محبوب‌ترین ره‌آورده‌های همدان است، هر چند که مرکز سفال استان همدان در لالجین است اما در حاشیه میدان باباطاهر نیز سفال عرضه می‌شود، و می‌توان سفال سوغاتی را از این مراکز فروش نیز تهیه کرد.[۸۱]
همچنین سیر، انگور، آلو، آلبالو، شیرهٔ انگور، قیسی، مویز، کشمش تیزابی، لواشک، تخمه آفتاب‌گردان، گردو، باسلوق، خیارشور، گیاهان دارویی، عسل، گیوه، قالی و چرم ره‌آوردهای شهر همدان هستند.[۱۶۸] رئیس اتحادیه قنادان همدان این شهر را قطب شیرینی‌های سنتی غرب کشور خوانده‌است. برخی از شیرینی‌های سنتی همدان ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال قدمت تولید دارند. از جمله این شیرینی‌ها می‌توان کماج، شیرمال، حلوازرده، انگشت‌پیچ، آب‌نبات قیچی، حلوا لوزی، شیرینی چای بغدادی، نان چای و راحت‌الحلقوم را نام برد.[۱۶۹]
سوغاتی‌های خوراکی همدان

کماج

انگشت‌پیچ

شیرمال

حلوازردهشهرهای خواهر
منبع- ویکی پدیا- کجارو

اقلیم استان همدان

اقلیم استان همدان

 

  استان همدان منطقه‌‌ای است مرتفع. کوهستان الوند که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده است جزو پیشکوه‌های داخلی زاگرس است.
کوه الوند در جنوب و غرب شهر همدان قرار گرفته و توده‌ای از سنگ گرانیت است، از سنگ‌های آن در صنعت ساختمان‌سازی استفاده می‌شود.
از زیباترین بناهایی که با استفاده از این سنگ‌ها ساخته شده است آرامگاه فیلسوف نامدار ایران شیخ‌الرئیس ابوعلی‌سینا،‌ در همدان است که دیرتر به شرح آن خواهیم پرداخت.
ارتفاعات مهم استان عبارت‌اند از : گرمه و سرده در ملایر، آلمابلاغ در حدفاصل اسدآباد و بهارکوه، بوقاطی در کبودرآهنگ، گرویاگری در جنوب نهاوند و خان گُرمَز در سیاه دره تویسرکان و رشته کوه زاگرس با قله زیبای الوند حدفاصل تویسرکان و همدان.
در ناحیه شمال شرقی و شرق ارتفاعات الوند در میان کوه الوند و کوه گرین اراضی پست و دشت‌های هموار استان قرار دارد. دشت‌های وسیع شمال و شمال شرقی استان در مسیر بادهای شدید است. توده‌های هوا به راحتی این نواحی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
استقرار این دشت‌ها در مجاورت نواحی مرتفع و کوهستانی باعث وزش بادهای شدیدی در سطح استان می‌شود؛ به همین دلیل استان همدان از مناطق بادخیز کشور به شمار می‌آید و اغلب شهرهای استان همدان در ارتفاعات واقع شده‌اند. متوسط سرعت باد در استان همدان 4 متر در ثانیه گزارش شده است.
از دیگر عوامل مؤثر در شرایط جوی این استان یکی دوری آن از دریا و دیگری جریان‌های پرفشار هوای سرد شمالی و غربی است. به طورکلی مناطق مرتفع استان آب و هوای سرد کوهستانی دارد و مناطق جنوبی آن - ملایر و نهاوند - دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است.
به استناد گزارش‌های ایستگاه‌های سینوپتیک همدان - نوژه، حداکثر مطلق درجه حرارت هوا در این استان 36/8، و حداقل مطلق آن 29/6- و متوسط حرارت آن 9/6 درجه سانتی‌گراد است. گرم‌ترین ماه‌های سال با حداکثر دمای 35 درجه سانتی‌گراد تیر و مرداد است و سردترین ماه‌های سال، با میانگین 25/4- درجه سانتی‌گراد دی و بهمن است.
به استناد همین گزارش، میزان سالانه بارندگی بیش از 300 میلی‌متر است که در ماه‌های مختلف سال متغیر است؛ به طوری که در فروردین حداکثر 95 میلی‌متر، در اردیبهشت 82 میلی‌‌متر، در خرداد 81 میلی‌متر و در بقیه ماه‌ها نیز به تناسب فصل متغیّر است. استان همدان با 143 روز یخ‌بندان در سال یکی از سردترین استان‌های کشور است. سردترین ماه‌های سال، دی، بهمن، اسفند و گاهی فروردین است.
وزش باد در سطح استان تقریباً در تمام ماه‌های سال ادامه دارد. انواع جریان باد‌های این استان، عبارت‌اند از :
- بادهای شمال و شمال غربی که بیشتر در فصل بهار و زمستان جریان پیدا می‌کند، و غالباً مرطوب و باران‌زاست.
- بادهای غربی - شرقی، که بیشتر در فصل پاییز می‌وزد.
- بادهای محلی، که بر اثر اختلاف فشار بین ارتفاعات و دشت‌ها پدید می‌آید، مثل بادکور در ناحیه‌ اسد‌آباد.
با توجه به شرایط اقلیمی مناسب‌ترین زمان برای مسافرت به همدان، از اواخر اردیبهشت تا اواخر مهرماه است. در این مدت علاوه بر زیبایی و سرسبزی‌های پراکنده در سراسر استان همدان تابش آفتاب و درجه حرارت بسیار مطلوب است. زمان مذکور فرصت مناسبی است تا ایرانگردان علاقه‌مند به استان همدان از تعطیلات تابستانی خود بیشترین بهره را بگیرند. اگر کسانی قصد استفاده از برف برای ورزش اسکی و سایر ورزش‌های زمستانی را داشته باشند، فصل زمستان بسیار مناسب است؛ به ویژه آن که امکانات ورزش اسکی و کوهنوردی زمستانی در دامنه‌های الوند فراهم است.

شهرستان تویسرکان- قسمت دوم

قدمت منطقه تويسركان به دوران قبل از ميلاد مسيح (ع) می‌ رسد. شهرستان تويسركان با در‌ه‌هاي پر از گردوي خود يكي از مهم‌ترين شهرستان‌هاي استان همدان را تشكيل مي‌دهد تويسركان از شمال به شهرستان‌های همدان و اسدآباد، از خاور به شهرستان ملاير، از جنوب به شهرستان نهاوند و از باختر به شهرستان كنگاور محدود می‌شود. اساس اقتصاد اين ناحيه را كشاورزي، باغ داري، دام‌داري و صنايع دستي تشكيل مي‌دهد. اين منطقه به لحاظ صنايع از رونق نسبي برخوردار بوده و صنايع‌ماشينی،‌ كارخانه‌های فيلترسازی، نساجی،ساخت وسايل كشاورزی مانند بيل سازی، صنايع غذايي، آجر فشاری، كارگاه ريسندگی و بافندگی، سنگ بری، سرنگ سازی و مصنوعات فلزی در اين شهرستان داير و مشغول به كار هستند.صنايع دستی يكی از فعاليت‌های اقتصادی اين شهرستان است كه شامل نجاری، منبت‌كاری، صابون سازی، قالی،گليم و گيوه‌بافی مي‌شود. پل‌تاريخي فرسفج، قلعه اشتران، دره سركان، دره آرتيمان، امام‌زاده شاه‌زاده ناصر، پير كمر بسته سركان، قلعه دختر (قز قلعه سي)، مسجد جامع تويسركان، درخت چنار كهنسال مسجد باغوار، كاروان‌سراي شاه‌عباسي فرسفج، دره‌ي گزندر، دره‌ي فاران، دره‌ي شهرستانه، شهر بازي و بوستان نبوت و بازار سنتي سرپوشيده مهم‌ترين ديدني‌هاي شهرستان تويسركان را تشكيل مي‌دهند.

مکان های دیدنی و تاریخی

پل تاريخي فرسفج، قلعه اشتران، دره سركان، دره آرتيمان، امام‌زاده شاه‌زاده ناصر، پير كمر بسته سركان، قلعه دختر (قز قلعه سي)، مسجد جامع تويسركان، درخت چنار كهنسال مسجد باغوار، كاروان‌سراي شاه‌عباسي‌فرسفج، دره‌ي گزندر، دره‌ي فاران، دره‌ي شهرستانه، شهربازي و بوستان نبوت و بازار سنتي سرپوشيده مهم‌ترين ديدني‌هاي شهرستان تويسركان را تشكيل مي‌دهند. 

صنايع و معادن

صنايع ماشينی،‌ كارخانه‌های فيلترسازی، نساجی،ساخت وسايل كشاورزی مانند بيل سازی، صنايع غذايي ( آرد )، آجر فشاری، كارگاه ريسندگی و بافندگی، سنگ بری، سرنگ سازی و مصنوعات فلزی در اين شهرستان داير و مشغول به كار هستند. كانی‌های شهرستان تويسركان را كان سنگ گرانيت،‌ كوارتز، فلدسپات، و ميكا تشكيل‌ مي‌دهد که در اطراف روستای شهرستانه به طور مكانيكی بهره‌ برداری می شود.  

کشاورزی و دام داری

تويسركان يك ناحيه‌كشاورزي و دام‌داري است. مهم‌ترين محصولات كشاورزی و باغ‌داری تويسركان را گندم، جو، بنشن، تره بار، سيب، گلابی، هلو، زرد آلو، بادام، انگور و گردو تشكيل مي‌دهد که گردوی آن بسيار شهرت دارد. ديگر محصولات کشاورزی نيز بعضی به صورت تازه و بعضی به صورت خشك‌بار صادر می‌شوند. پرورش دام در اين استان توسط روستاييان صورت گرفته و بيش‌تر شامل گوسفند، گاو و بز مي‌شود فرآورده‌های دامی اين شهرستان صادر می شوند. علاوه بر آن پرورش طيور به شيوه صنعتی در حد خود كفايی اهالی انجام می شود.  

مشخصات جغرافيايي

تويسركان از شمال به شهرستان های همدان و اسدآباد، از خاور به شهرستان ملاير، از جنوب به شهرستان نهاوند و از باختر به شهرستان كنگاور محدود می‌شود. تويسركان در 48 درجه و 28 دقيقه درازای جغرافيايي و34 درجه و 34 دقيقه پهنای جغرافيايي و بلندی 1780 متری از سطح دريا قرار دارد. اين شهرستان از دو بخش مركزی و بخش قلقل رود تشكيل شده است. كوه مرتفع الوند كه از كوهستان های فرعی گران‌كوه زاگرس به شمار می‌رود مرز طبيعی تويسركان، همدان و ملاير را تشكيل می‌دهد. آب و هوای تويسركان نسبتا سرد و خشك است. جمعيت شهرستان تويسركان 118954 نفر در سرشماری 1375 بر آورد شده است. اقتصاد شهرستان تويسركان بر كشاورزی، دام‌داری و صنايع (ماشينی و دستی) استوار شده است. مهم ترين ايل اين شهرستان، ايل تركاشوند است كه محل ييلاقی آن ها تويسركان و قشلاق شان انديمشك است. مدت استقرار آن ها بين 4 تا 6 ماه بوده و در مناطقی بين اسد آباد، كنگاور و تويسركان در رفت و آمد هستند. بخشی از اين ايل از طريق دام‌داری و بخش ديگر از طريق كشاورزی و صنايع دستی امرار معاش می كنند. زبان مردم شهرستان تويسركان تركی و فارسی با گويش لری ( لكی) بوده و دين آن ها اسلام و مذهب شان شيعه است. مركز شهرستان تويسركان در مسير راه آسفالت فرعی كنگاور - جوكار قرار گرفته و از اين طريق به طول 38 كيلومتر به سمت جنوب خاوری تا جوكار و به طول 45 كيلومتر به سمت غرب تا كنگاور فاصله دارد. هم چنين يك راه فرعی شنی به سمت شمال باختري به طول 73 كيلومتر تا اسد آباد كشيده شده است.  

وجه تسميه و پيشينه تاريخي

شهر قديمی «رودآور» دارای سه قصبه « توی »، « سركان » و « شكان » بود. اين شهر پس از حمله مغول اهميت خود را از دست داد و مردم آن به قصبه « توی » روی آوردند و به تدريج آن جا را آباد كردند. قصبه شكان در اثر زلزله خراب شد،‌ اما سركان به فاصله 10 كيلومتری شمال غرب تويسركان هنوز پابرجاست و اكنون يكی از شهرهای شهرستان تويسركان است. تويسركان فعلی كه از تركيب دو كلمه « توی » و « سركان » ساخته شده است، همان قصبه « توی » قديمی است. از سوی ديگر وجود آرامگاه حضرت حبقوق نبی (ع ) ( در مركز آن شهر و نزديك « رود آور » سابق ) با توجه به زمان زندگی آن حضرت در حدود 700 سال قبل از ميلاد و كاوش های باستان شناسی اطراف بقعه، نشان‌گر قدمت و وجود آبادانی منطقه در آن عصر است. تويسركان در دوره های صفويه و قاجاريه نيز مورد توجه بوده است و از اين دو دوره آثاری در شهر به جا مانده كه می توان به بازار دوره قاجار اشاره کرد. 
 منبع-  ایران تراول

اشنایی با دهستانهای ایران --قسمت سوم

 جهت  اشنایی  باهریک از دهستانها روی ان کلیک کنید

استان هرمزگان

• دهستان‌های شهرستان ابوموسی
• دهستان تنب (شهرستان ابوموسی)
• دهستان سری

• دهستان‌های شهرستان بستک
• دهستان دهتل
• دهستان کوخرد
• دهستان جناح
• دهستان هرنگ
• دهستان فتویه
• دهستان فرامرزان
• دهستان گوده
• دهستان دهنگ
• دهستان کمشک

• دهستان‌های شهرستان بندر جاسک
• پی وشک (دهستان)
• جاسک (دهستان)
• دهستان چکدان (شهرستان بندر جاسک)
• دهستان سردشت (شهرستان بندر جاسک)
• دهستان سورک
• دهستان کنگان (شهرستان بندر جاسک)
• دهستان گابریک (شهرستان بندر جاسک)
• گافروبارمون (دهستان)
• گوهران (دهستان)

• دهستان‌های شهرستان بندر عباس
• ایسین
• تخت (دهستان)
• دهستان تازیان
• دهستان سرخون (شهرستان بندرعباس)
• دهستان قلعه قاضی (شهرستان بندر عباس)
• سیاهو (دهستان)
• شمیل
• فین (دهستان)
• گچین
• گهره (دهستان)

• دهستان‌های شهرستان بندر لنگه
• جزیره لاوان
• دژگان
• دهستان حومه (بخش مرکزی بندر لنگه)
• مغویه
• مقام (دهستان)
• مهران (بندر لنگه)

• دهستان‌های شهرستان حاجی‌آباد
• احمدی (دهستان)
• آشکارا (دهستان)
• دهستان درآگاه
• طارم (دهستان)
• فارغان (روستا)
• کوه شاه (دهستان)

• دهستان‌های شهرستان خمیر
• دهستان خمیر
• دهستان روئیدر
• رودبار (هرمزگان)
• کهورستان

• دهستان‌های شهرستان رودان
• آب‌نما (دهستان)
• برنطین (دهستان)
• بیکاه (دهستان)
• دهستان جغین شمالی
• دهستان جفین جنوبی
• دهستان فاریاب
• راهدار (دهستان)
• رودخانه (دهستان)
• رودخانه‌بر (دهستان)
• مسافرآباد (دهستان)

• دهستان‌های شهرستان قشم
• دهستان حومه شهرستان قشم
• دولاب (دهستان)
• سوزا (دهستان)
• صلخ (دهستان)
• لارک (دهستان)
• هنگام (دهستان)

• دهستان‌های شهرستان گاوبندی
• بهدشت (دهستان)
• بوچیر
• دهستان مهرگان
• کوشکنار

• دهستان‌های شهرستان میناب
• بمانی (دهستان)
• بندر (دهستان)
• بیابان (دهستان)
• پندزرک (دهستان)
• تباب (دهستان)
• توکهور (دهستان)
• حومه (شهرستان میناب)
• در پهن
• دهستان چراغ‌آباد
• سندرک (دهستان)
• کریان (دهستان)
• گوریند (دهستان)

[ویرایش] استان همدان

بخش مرکزی شهرستان همدان

• دهستان ابرو
• دهستان الوندکوه شرقی
• دهستان الوندکوه غربی
• دهستان سنگستان
• دهستان گنبد
• دهستان هگمتانه
• بخش شرا
• بخش فامنین

بخش مرکزی شهرستان نهاوند

• دهستان شعبان
• دهستان طریق الاسلام
• دهستان گاماسیب
• بخش خزل
• بخش زرین‌دشت
• بخش گیان

بخش مرکزی شهرستان ملایر

• دهستان جوزان
• دهستان حرم رود علیا
• دهستان موزاران
• دهستان کوه سرده
• بخش جوکار
• بخش سامن
• بخش زند
•  منبع= ویکی بدیا

شهرستان تویسرکان

تویسرکان ، شهرستان و شهری در استان همدان .

1) شهرستان تویسرکان . در ناحیة مرکزی استان همدان واقع است . از شمال به شهرستانهای همدان و کبودرآهنگ ، از مشرق به شهرستان ملایر، از جنوب به شهرستان نهاوند و از مغرب به شهرستانهای کنگاور (در استان کرمانشاه ) و اسدآباد محدود، و مشتمل است بر دو بخش مرکزی و قِلقِل رود، هفت دهستان و سه شهر تویسرکان (مرکز شهرستان )، سِرکان و فَرسفَج .

مهمترین کوههای این شهرستان عبارت اند از: خان گورْمَز/ خان گُرمَز (بلندترین قله : ح 853 ، 2 متر)، چشمه دره (بلندترین قله : ح 350 ، 2 متر)، چالاب (بلندترین قله : ح 100 ، 2 متر)، سیاه کوه و سیاه کمر (بلندترین قلة هر دو: ح 100 ، 2 متر؛ جعفری ، ج 1، ص 184، 192، 212، 343ـ344). رود دایمی خرّم رود به طول حدود 38 کیلومتر از ریزابه های قره چای در مسیر جنوب غربی ، و قلقل رود به طول حدود پنجاه کیلومتر از ریزابه های گاماساب / گاماسیاب ــ که خود ریزابه ای به نام کُرزان رود دارد ــ از رودهای مهم شهرستان تویسرکان اند (همان ، ج 2، ص 207، 336ـ337؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 47، ص 104).

پوشش گیاهی تویسرکان شامل درختان چنار، تبریزی ، اقاقیا، سنجد و نارون و گیاهانی نظیر ریواس ، بومادران ، گل گاوزبان ، شیرین بیان ، گون و کاسنی است که کاربرد دارویی و صنعتی دارند. تویسرکان زیستگاه مناسب جانورانی از قبیل کَل ، گرگ ، روباه ، گورکن ، گراز، پلنگ و یوزپلنگ ، عقاب ، قوش ، کبک ، قرقاول ، درنا و تیهوست .

منابع آب کشاورزی و آب آشامیدنی تویسرکان بیشتر چشمه ها و چاههای عمیق و نیمه عمیق و قناتهاست . مهمترین محصولات کشاورزی آن گندم ، جو، بنشن و محصولات جالیزی ، چغندر قند، پیاز و سیب زمینی و فرآورده های باغی از قبیل زردآلو، هلو، گلابی و گردوست .

منابع معدنی نظیر سنگ گرانیت ، سیلیس ، سنگ چینی ، سنگ گچ ، سنگ آهک و سنگ مرمر در تویسرکان وجود دارد (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 368). مهمترین صنایع این شهرستان صنایع ماشینی ، فیلترسازی ، تولید مایعات پاک کننده ، نساجی ، صنایع غذایی (تولید آرد) و صنایع ساختمانی است ( جغرافیای کامل ایران ، ج 2، ص 1329). مهمترین صنایع دستی آن قالی و گلیم و گیوه است که صادر می شود. منبت کاری نیز از صنایع دستی آنجاست ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 47، ص 105). پرورش دام و زنبورعسل در این شهرستان رایج است (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 367).

جمعیت شهرستان تویسرکان در سرشماری عمومی 1375ش ، 954 ، 118 تن بوده است که از آن میان 308 ، 43 تن ، (ح 36%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند. مردم تویسرکان شیعة دوازده امامی اند و به ترکی و فارسی (باگویش لکی ) تکلم می کنند. طوایفی از ایل تُرکاشوَند * به نامهای علی مرشد، علی جانی ، سلیمانی و رحمتی در این شهرستان زندگی می کنند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 47، ص 104).

بر اساس قانون تقسیمات کشوری در 1316 ش ، تویسرکان ـ ملایر از بخشهای شهرستان ملایر در استان پنجم (کردستان ) بود. تویسرکان تا 1328 ش ، مدتی جزو ولایت ثلاث شد وسپس به صورت فرمانداری مستقل در آمد و در این سال شهرستان شد (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج 2، ص 97؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ص 114). بر اساس تقسیمات کشوری 1355 ش ، شهرستان تویسرکان مشتمل شد بر یک بخش حومه به مرکزیت شهر تویسرکان ، چهار دهستان به نامهای حومه و قلقل رود و کرزان رود و خرم رود، و سه شهر تویسرکان و سرکان و سرابی . بر اساس تصویبنامة هیئت وزیران در 1366ش ، سه دهستان دیگر به آن اضافه شد (ایران . قوانین و احکام ، ص 683ـ684). شهرستان تویسرکان در تقسیمات کشوری 1371 ش ، فقط دو شهر به نامهای تویسرکان و سرکان داشت و در 1379 ش ، شهر فرسفج نیز جزو آن شد.

مهمترین آثار باستانی و تاریخی تویسرکان عبارت اند از: تپه های باستانی باباکمال در دهستان کمال رود، که آثار به دست آمده در آن متعلق به چهار هزار سال قبل از میلاد است (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 66)؛ بقایای شهری قدیمی متعلق به دورة ساسانیان در ولاشجرد/ بلاشگرد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 47، ص 105)؛ کاروانسرای معروف شاه عباسی در ده کیلومتری جنوب غربی شهر تویسرکان متعلق به دورة صفوی (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 237، 239)؛ پل قدیمی فرسفج در نزدیکی کاروانسرای شاه عباسی بر روی رودخانة قلقل رود به طول تقریبی شصت متر و عرض هشت متر (همان ، ج 1، ص 243، 245)؛ مقبرة ابومِحجَن ثقفی ، شاعر مشهور مُخَضْرم (متوفی 30 هجری )، معروف به پیر کمربسته ، در جنوب غربی شهر سرکان (همان ، ج 1، ص 208ـ209)؛ بقعة امامزاده ابراهیم ، از نوادگان امام موسی بن جعفر علیه السلام ، در چهارده کیلومتری شهر تویسرکان ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا؛ مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 143).

2) شهر تویسرکان ، مرکز شهرستان . در حدود 93 کیلومتری جنوب شهر همدان و در مسیر راه اصلی ملایر ـ اسدآباد، در ارتفاع 780 ، 1 متری ، قرار گرفته است . شهر تویسرکان با کوههای ساری آب در مشرق ، چشمه دره در جنوب ، سیاه کوه در شمال غربی و کوه قصر در شمال شرقی احاطه شده است . کرزان رود در شمال غربی و خرم رود در وسط شهر جریان دارند. آب و هوای آن نسبتاً سرد و خشک است . بیشترین دمای آن حدود ْ32 در تابستان ، کمترین آن ْ15- در زمستان ، و میانگین بارش سالانة آن حدود 310 میلیمتر است . تویسرکان در 1310ش تبدیل به شهر شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، همانجا). در سرشماری 1375ش ، جمعیت آن 886 ، 37 تن ذکر شده است .

مهمترین آثار قدیمی شهر عبارت اند از: آرامگاه حَبَقوقِ نبی علیه السلام ، از انبیای بنی اسرائیل ، که حدود 2600 سال قدمت دارد؛ آرامگاه میررضی الدین آرتیمانی (متوفی 1005)، از عرفا و شعرای دورة صفوی ، واقع در شمال شرقی شهر (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 195، 222، 226)؛ مدرسة شیخعلی خان زنگنه (متوفی 1101؛ وزیر شاه سلیمان صفوی ) که در حدود 1090 به دستور وی ساخته شد (همان ، ج 1، ص 233)؛ بازار سرپوشیده یا راسته بازار، از بناهای دورة صفوی ، که بیش از 350 سال قدمت دارد (همان ، ج 1، ص 247)، ظاهراً در دورة قاجار قسمت اعظم این بازار رو به ویرانی نهاده بود، ولی به همت میرزا رضا قلی خان کلانتر و میرزا ابدال خان ، دوباره مرمت شد (همانجا؛ اعتمادالسلطنه ، ج 1، ص 819)؛ چند مسجد قدیمی مانند مسجد جولاستان / جولستان در پایین محله ، مسجد باغوار، مسجد زرهان و مسجدجامع که هریک در حدود دویست سال قدمت دارند؛ امامزاده زیدبن علی (شاه زید) و زیارتگاه امامزاده ناصر معروف به شاهزاده ناصر (شهادت 250)، در چهار کیلومتری مغرب تویسرکان (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 273، 278ـ289).

پیشینه . در بارة نام و گذشتة تویسرکان تا قبل از قرن هفتم اطلاعی در دست نیست . در قرن هفتم ، یاقوت حموی (ج 1، ص 901) در ذکر محلی به نام تُویْ (تُوَیّ)، به ابوعبداللّه حسین بن احمدبن جعفر تُوَیّی همدانی ، اشاره کرده (همان ، ج 3، ص 82) و سرکان را از قرای همدان ذکر نموده است . حمداللّه مستوفی (ص 73) نیز در قرن هشتم اشاره ای کوتاه به توی و دیه سرکان دارد. از این دوره تا زمان صفویه ، راجع به حوادث یا رویدادهای تاریخی تویسرکان اطلاعات مهمی در دست نیست . گفته می شود که در اوایل دورة شاه عباس اول (996ـ 1038) قسمتی از عراق عجم ، از جمله نواحی توی و سرکان ، تحت حاکمیت امامقلی خان ، فرزند اللّه وردی خان ، قرار داشت (حقیقت ، ج 4، بخش 2، ص 669). در 996، ایلات تکلّو و ترکمانان ، تویسرکان را غارت و در آنجا قتل عام کردند (منشی قمی ، ج 2، ص 884). تویسرکان در دورة شاه صفی (1038ـ 1052) از شهرهای عمدة عراق عجم محسوب می شد (تاورنیه ، ج 2، ص 87). در 1142، تویسرکان مدتی مقرّ سپاهیان نادرشاه بود (استرآبادی ، ص 119ـ120). در دورة فتحعلی شاه (1212ـ 1250)، شیخعلی میرزا از فتحعلی شاه تقاضا کرد که قسمتی از نواحی اطراف تویسرکان را در محدودة حکومتی وی قرار دهد و فتحعلی شاه دستور داد که تویسرکان را به دولت آباد (ملایر امروزی ) ضمیمه کنند و شیخعلی میرزا حاکم ملایر و تویسرکان شد (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 187). در دورة محمدشاه قاجار (1250ـ1264) و به دستور وی ، جهانگیر میرزا و خسرو میرزا، فرزندان عباس میرزا، را ــ که اسماعیل خان فراش باشی کور کرده بود ــ به قلعه ای در تویسرکان فرستادند (احمدمیرزا قاجار، ص 313ـ314). در 1289، سیف اللّه میرزا به آزار مردم تویسرکان پرداخت ؛ به دستور او بعضی از سادات را در میدان شهر می بستند و با چوب می زدند (باستانی پاریزی ، ص 468). شیروانی (متوفی 1253) در بستان السیاحة ، تویسرکان را قصبه ای نیک با آب و هوایی سرد دانسته و مردم آن را تاجیک ، و روذراور/ روداور را دارالامارة آن ذکر کرده است (ص 192، 299). در دورة ناصرالدین شاه (1264ـ1313)، اعتمادالسلطنه (ج 1، ص 817) تویسرکان را شامل قصبة معتبری به نام توی و قریة بزرگ سرکان ضبط کرده است . در زمان وی ، این قصبه

را به تنهایی تویسرکان هم می نامیدند، اما قریه همان سرکان خوانده می شد.

از تویسرکان بزرگانی برخاسته اند، از جمله : میررضی الدین آرتیمانی ، دارای دیوان و ساقی نامه (مقدم گل محمدی ، ج 1، ص 225، 231)؛ مولی حبیب اللّه توسرکانی ، از ریاضیدانان عصر صفوی و صاحب رساله ای فارسی در هیئت (امین ، ج 4، ص 558)؛ و شیخ محمدنبی بن احمد تویسرکانی (متوفی 1319)، از فقهای دورة قاجار (همان ، ج 10، ص 79).

رودخانه ها وسرابهای استان همدان

 طور كلي رودخانه‌هاي استان همدان از چشمه‌سارها و زهاب‌ها تغذيه مي‌شوند و معمولاً در فصل تابستان همراه با افزايش دماي هوا و نياز بيشتر نباتات به آب (به استثناي گاماسياب و سيمينه‌رود) بقيه‌ي رودها ، خشك و يا به پايين‌ترين حد آب‌دهي مي‌رسند . مهم‌ترين رودهاي استان همدان عبارتند از :
رود قره‌چاي (سياه‌رود) : از پيوستن آب‌هاي روان از دره‌هاي شمال الوند (رودك‌هاي خاكو ، الوسجرد ، زربار ، برفجين ، سيمين و ... ) تشكيل مي‌شود و در حدود شهر بهار به نام سيمينه‌رود است در عهد باستان ، كتيبه‌هاي آشوري از حوزه‌ رودك‌ها به عنوان "شانارته" و در متون اوستايي به اسم "زرمند" ياد كرده‌اند و در حدود كوريجان به نام "قره‌چاي يا قوريچاي" به سمت شرقي جريان يافته و با عبور از دشت‌هاي شرا و ساوه از استان همدان بيرون رفته و سرانجام به مثابه خشك‌رودي (در تابستان‌ها) به درياچه‌ حوض سلطان قم مي‌ريزد .

 

رود قره‌سو :

 در سمت جنوب‌غربي به اسم گاماسياب و با عبور از دشت نهاوند و در پيوند با (شهاب‌رود) اسد‌آباد (قلقل‌رود) تويسركان به مثابه يكي از شاخه‌هاي اصلي رود كرخه ، سرانجام به خليج‌فارس مي‌ريزد .

رود تلوار :

 اين رودخانه از ارتفاعات كوه سفيد در شمال استان سرچشمه مي‌گيرد و جزو شاخه‌هاي قزل‌اوزن مي‌باشد و سرانجام در ناحيه‌ي گيلان به نام سفيدرود معروف است و به درياي خزر مي‌ريزد .

 

رود سيمينه‌رود :

از دره‌هاي غربي قله‌ الوند سرچشمه مي‌گيرد بين (آرومند و روان) راه كرمانشاه را قطع مي‌كند و پس از مشروب ساختن اراضي صالح‌آباد و حسام‌آباد به رودخانه‌اي كه از گردنه‌ي اسدآباد جاري است، مي‌پيوندد و به طرف امزاجرد جاري مي‌گردد .

رود خاكو :

 از قله‌ي الوند سرچشمه مي‌گيرد و در روستاهاي مجاور امزاجرد به سيمينه‌رود منتهي مي‌شود .

 

 

 

از دامنه‌ كوه الوند سرچشمه مي‌گيرد از وسط شهر مي‌گذرد . در اراضي گراچقا به رودخانه‌ خاكو مي‌ريزد .

رود عباس‌آباد :

 از كوه‌هاي گنجنامه‌‌ الوند سرچشمه مي‌گيرد . پس از مشروب ساختن باغ‌هاي دره‌ عباس‌آباد و ديگر باغ‌هاي غربي شهر ، سيلاب آن در اراضي گراچقا به رودخانه‌ خاكو جاري مي‌شود

 

رود گردنه‌ اسدآباد :

 از گردنه مذكور سرچشمه مي‌گيرد و پس از گذشتن از كنار تاج‌آباد و اراضي گندم‌چين در اراضي بهادرآباد با رودخانه‌ همه‌كسي ، يكي مي‌شود و در اراضي حسام‌آباد به سيمينه‌رود مي‌پيوندد .

رود همه‌كسي :

 از گردنه‌ همه‌كسي سرچشمه مي‌گيرد پس از مشروب ساختن روستاهاي همه‌كسي و چند دهكده‌ ديگر به رودخانه‌ي گردنه‌ اسدآباد منتهي مي‌شود .

 

رودخانه ها و چشمه ها نهاوند :

 مهم‌ترين منبع آبي و رودخانه شهرستان نهاوند گاماسياب است كه سرچشمه اصلي و اوليه آن در شهرستان نهاوند و ارتفاعات گرين است . هم چنين منطقه نهاوند داراي سراب هاي زيادي است كه باعث رونق كشاورزي در منطقه شده است . مهم ترين سراب هاي موجود در اين منطقه عبارتند از : گاماسياب ، كنگاور ، كهنه ، بنفشه ، وشت ، فارسبان ، ماران ، كيان ، ملوسان ، بارود آب ، بابا علي ، گنبدكبود ، گردكانه و ورزانه . هم‌چنين در حدود 142 چشمه در منطقه براي مصارف كشاورزي و آشاميدني موجود است .

سایر رودخانه ها :

ديگر رودخانه‌هاي همدان عبارتند از ابوك ، ارزانفود ، وفرجين و رودهاي ديگري كه در حوزه‌ شهرهاي تابعه‌ استان جاري مي‌باشند .

سرآب فارسيان و سراب گيان نهاوند :

 اين سرآب ها از دامنه های كوه های زاگرس در جنوب نهاوند می جوشند و از گردشگاه هاي مهم استان همدان محسوب می شوند . در حواشی اين دو سرآب ها درختان كهنسال با بيش از 500 سال عمر (يادگاری از جنگل های زاگرس) هنوز هم بر جای مانده‌اند . اين دو سرچشمه شگفت آور از گردشگاه هاي مردم منطقه به شمار مي روند .

 

سرآب گاماسياب نهاوند :

 اين سرآب اولين منبع آبی رودخانه گاماسياب است . اين آب از دامنه زاگرس در شمال خاوری نهاوند سرازير می شود و از نظر ظهور و شدت جريان شگفت آور است . محوطه پيرامونی مظهر آن امکانات مطلوبی برای ايجاد تاسيسات گردشي - تفريحی دارد .

آبشار گنج نامه :

 اين آبشار كه دارای آب دايمي است ، در گردشگاه گنج نامه و در کنار كتيبه های معروف دوره هخامنشی قرار دارد . آب اين آبشار از ارتفاع حدود 12 متری سرازير می شود و آب عباس آباد را به وجود می آورد . دبی متوسط آن 200 ليتر در ثانيه است كه از دره زيبای عباس آباد و گنج نامه می گذرد . اين آبشار در مسير صعود به ارتفاعات كوه الوند و نزديك شهر تاريخی همدان واقع شده است . امكانات قابل توجه برای بهره برداری تفريحی - گردشگري و دسترسی آسان در فصل های مناسب سال ، از امتيازات ديگر اين آبشار گردشگري به شمار می آيد .

منبع-سایت سازمان ایرانگردی وگردشگری

جاذبه های طبیعی همدان

 كوه های استان همدان جزو كوه های مركزی و باختری ايران

 محسوب می شوند . كوه های باختری و جنوبی اين استان بخشی از پيش كوه های داخلی زاگرس است.

 مهم ترين ارتفاعات اين استان عبارت اند از : الوند ، كوه ارمنی ، کوه قره داغ ، سلسله جبال خرقان ،

 كوه وفس ، سلسله راسوند ، كوه گرمه ، كوه سرده ، كوه لشكر، كوه سفيد ، كوه يزدجرد و كوه بياتان .   

                                    

بناي شهر همدان را به ديا آكو پادشاه ماد نسبت مي‌دهند. شهر همدان به نامهاي اكباتان - هگمتانه -آنادانا يا همدانا معروف است. شهر همدان در زمان فرمانروايي بخت النصر ويران شد و بعدها داريوش بزرگ آن را مرمت كرد....

حمام حاج تراب در همدان

مقبره بوعلی سینا در همدان

مقبره بابا طاهر عریان در همدان

مقبره بوعلی سینا در همدان

كاشیكاری سقف گنبدی مقبره بابا طاهر عریان در همدان

بازمانده بنای تاریخی هگمتانه

اسکلت بازمانده از انسانهای تاریخی در موزه هگمتانه همدان

مسجد جامع شهر همدان

مسجد جامع شهر همدان

کوچه های منتهی به حمام حاج تراب همدان

كارگاه سفال در لاله جین همدان

شیر سنگی در یكی از میادین شهر همدان

بنای تاریخی گنبد علویان در همدان

بنای تاریخی گنج نامه در همدان

بنای تاریخی برج قربان در همدان

                                                                                
رشته کوه الوند :

رشته کوه الوند ، یکی از ویژگیهای طبیعی و جذاب استان همدان می باشد ، که در جنوب شهر همدان

 و شمال شهر تویسرکان قرار گرفته است . الوند ، بلندترین قله آن ، با ارتفاع 3574 متر از سطح دریا،

 حد طبیعی بین این دو شهر می باشد . جهت این کوهستان از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده

 شده است و استان همدان را به دو نیمه شمالی و جنوبی تقسیم می کند . این کوهستان ، با دره

 های عمیق و سرسبز ، چشمه سارها ، چمن زارها ، قله ها و پوشش گیاهی و ... میعادگاه هزاران

 انسان شیفته طبیعت می باشد   .     

غار علیصدر :

 در روستای علیصدر از توابع شهرستان کبودرآهنگ و 75 کیلومتری شمال غربی همدان ، یکی از عجایب طبیعی جهان و نمونه نادری از غارهای آبی قابل قایقرانی ، به نام "غار علیصدر " واقع شده است که با طول جغرافیایی 48 درجه و 18 دقیقه و عرض 35 درجه و 18 دقیقه ، دارای ارتفاع 1900 متر از سطح دریاست . امکان دسترسی به غار علیصدر از سه مسیر فراهم است :                                                                                      
1- همدان ، لالجین به بیجار که جدیدالاحداث و مناسب تر است .                                                               
2- از تقاطع سه راهی پایگاه هوایی نوژه (همدان به رزن) .                                                                                      
3- از طریق همدان به صالح آباد . 

 

                                                                             
غار علیصدر در ارتفاعات ساری قیه (صخره زرد) به وجود آمده است . در این کوه ، دو غار دیگر به نامهای سوباشی و سرآب وجود دارد ، که به ترتیب 11 و هفت کیلومتر با غار علیصدر فاصله دارند . به لحاظ گسترش زیاد لایه های سنگ آهک متبلور در منطقه، امکان ارتباط بین غارهای علیصدر وجود دارد . زمین شناسان ، قدمت سنگ های این کوه را به دوران دوم زمین شناسی ، یعنی دوره ژوراسیک (190 تا 136 میلیون سال قبل) نسبت می دهند و شواهد به دست آمده از دورن غار حاکی از آن است که این غار پناهگاه انسانهای اولیه بوده است . مردم روستای علیصدر و روستاهای اطراف ، از قدیم الایام به وجود آن پی برده بودند و از آب آن بهره برداری می کرده اند ، ولی هیچگاه کاربری گردشگری آن، مطرح نبوده است ، تا اینکه در پنجم مهر ماه 1342 گروهی 14 نفره از اعضای هیئت کوهنوردی همدان ، غار علیصدر را مورد بازدید و کاوش قرار دادند . این عده ، توانستند با وسایل ابتدایی مانند چراغ دستی و تیوب لاستیکی ، مقداری در درون غار پیشروی کنند . بازدید این گروه در روزنامه های محلی منعکس شد و در سال 1346 با پخش خبر کشف یک غار شگفت انگیز و بی انتها در سطح رسانـه های ملی سیل محققـان ، کوهنوردان و علاقمندان آثار طبیعی به سوی آن سرازیر شد . در سال 1352 کوهنوردان همدانی ، دهانه ورودی غار را به قطر 50 سانتیمتر تعریض نمودند و از سال 1354 استفاده عمومی از غار علیصدر آغاز شد . در آن زمان اهالی روستا مسافران را با چراغ دستی ، قایق و پارو به دیدن قسمتهای ابتدایی غار می بردند .

 در نتیجه ترکیب آب حاصل از بارش قطرات باران با گاز دی اکسید کربن موجود در هوا تشکیل اسید کربنیک ضعف و نفوذ آن در زمین های آهکی و انجام واکنش شیمیایی ، ترکیبی ناپایدار به نام بی کربنات کلسیم، به وجود آورده است . چون این ماده در آب محلول است ، در درون لایه های آهکی ضخیم ، فضاهای خالی ریزی ایجاد کرده و این فضاهای خالی میلیون ها سال گسترش پیدا کرده و به مرور به هم پیوسته اند و به عبارتی میلیون ها سال قلم صانع جهان خلقت، به حکاکی و نقش آفرینی این شاهکار شگفت انگیز مشغول بوده است ، تا این غار بسیار وسیع در دل زمین ایجاد شده است . غار علیصدر از بسیاری جهات ، علی الخصوص به علت وجود گذرگاه های ممتد آبی و دریاچه های وسیع و قابل قایقرانی که در سرتاسر غار گسترده شده اند ، یکی از زیباترین جلوه های طبیعی ایران و جهان و پدیده ای منحصر به فرد در نوع خود می باشد . که فقط در معدودی از غارهای جهان ، مثل غار مولیس در فرانسه و غارهای شوالیه و بوکان در استرالیا ، چنین زیبائیهای خیره کننده ای وجود دارد . آب دریاچه غار ، بدون رنگ و بو می باشد و مزه آن معمولی است و هیچ گونه حیات جانوری در آن وجود ندارد . درجه حرارت آن در طول سال، ثابت و در حدود 12 درجه سانتیگراد است و به قدری زلال است ، که تا عمق 10 متری با نور معمولی و چشم غیر مسلح به خوبی قابل روئیت است . نتایج آزمایشهای فیزیک و شیمیائی بر روی آن نشان می دهد ، که در نقاط مختلف غار ، ترکیبات شیمیایی آب نزدیک به هم بوده و جز آب های بی کربناته کلسیک سبک با PH اسیدیته نزدیک به خنثی می باشد و به دلیل وجود املاح آهکی فراوان در آب ، غیر قابل خوردن است . از آنجا که مازاد آب غار توسط رشته های مختلفی (مثل چشمه شور) به خارج غار هدایت می شود، لذا- سطح آب در طی فصول و سالهای مختلف به استثناء مواقع کم آبی ، یکنواخت است . ولی در مواقع کم آبی ،دارای نوساناتی بوده ، که آثار آن بر روی دیواره غار به خوبی مشهود است . عمق آب غار ، در قسمت های مختلف ، آن از صفر تا 14 متر در نوسان است . آب دریاچه غار از چشمه های زیر زمینی و ریزش مداوم آب از دیوار و سقف غار تامین می شود ، که منشا آنها به طور کلی از محل ریزشهای جوی است . سقف غار ، که در بعضی قسمت ها تا حدود 10 متر از سطح آب ارتفاع دارد ، پوشیده از کربنات کلسیم خالص و در بعضی قسمت ها مخلوط با عناصر دیگر است که بر سر راه جریان آب از خارج به داخل غار به وجود آمده اند . این رسوبات به صور مختلف استالاکتیک هایی (چکنده) را تشکیل داده اند و در کف غار و در جاهایی که آب وجود ندارد ، استالاکمیت هایی (چکیده) با اشکال متنوع و جذاب به وفور دیده می شود . منظره داخل غار بسیار بدیع و هوای آن بسیار پاک و لطیف بوده و عاری از هرگونه گرد و غبار و آلودگی میکروبی است و در تابستان خنک و در زمستان گرم و مطبوع است . همچنین هوای داخل غار سبک بوده و حالت سکون مطلق دارد. به طوری که چنانچه شمعی در آنجا روشن کننده ، هیچ گونه حرکتی در شعله شمع دیده نمی شود . در برخی از معابر غار 10 الی 11 کیلومتر پیشروی شده است ، ولی هنوز تمام کانالها و شبکه های ارتباطی غار شده است ، ولی هنوز تمام کانالها و شبکه های ارتباطی غار کشف نشده اند . در حال حاضر ، پس از طی مسیر قابل قایقرانی ، غار نوردی پیاده ، در قسمت خشک غار آغاز می شود و گردشگران پس از طی مسافتی نسبتاً طولانی مجدداً با قایق ادامه مسیر می دهند . تا کنون 14 کیلومتر از معابر ، غار کشف شده ولی تنها چهار کیلومتر از معابر که با پرژکتور نور پردازی شده اند ، مورد بازدید قرار می گیرند . در مجموع ، بازدید از محوطه وسیع قندیل ها ، قندیل بزرگ ، جزایر سوم و چهارم، قایقرانی ، غار نوردی و گذراز پیچ و خم گذرگاه های آبی و دالانهایی با سقف بلوین، به بیننده می باوراند که این اثر ، حقیقتاً یکی از شاهکارهای جهان آفرینش است و هیچ وصفی توان توصیف این همه شکوه و زیبایی را ندارد . در مجموعه سیاحتی غار علیصدر ، برای بازدید کنندگان تسهیلاتی

جاذبه های گردشگری استان همدان

غار علیصدر کبودر آهنگ همدان

 

موقعیت جغرافیایی :

در روستاي عليصدر از توابع شهرستان كبودراهنگ و75 كيلومتري شمال غربي شهر همدان يكي از عجايب طبيعي جهان و نمونه نادري از غارهاي آبي قابل قايقراني به نام غار عليصدرواقع شده است كه به طول جغرافيايي 48درجه و 18دقيقه و عرض35درجه و18دقيقه داراي ارتفاع 1900متر از سطح درياست.امكان دسترسي به غار عليصدر ازسه مسير فراهم است

 در روستاي عليصدر از توابع شهرستان كبودراهنگ و75 كيلومتري شمال غربي شهر همدان يكي از عجايب طبيعي جهان و نمونه     نادري از غارهاي آبي قابل قايقراني به نام غار عليصدرواقع شده است كه به طول جغرافيايي 48درجه و 18دقيقه و عرض35درجه     و18دقيقه داراي ارتفاع 1900متر از سطح درياست.امكان دسترسي به غار عليصدر ازسه مسير فراهم است

1-همدان لالجين به بيجار كه جديد الاحداث و مناسب تر است.

2-از تقاطع سه راهي پايگاه هوايي نوژه ( در جاده همدان به رزن)

3-از طريق همدان به صالح آباد.

ادامه نوشته

نگاهی به استان همدان

 

                                       

همدان‌يكي‌ازديدني‌ترين،باستاني‌ترين و معروف‌ترين نواحي گردشگري ايران است. بنای‌همدان را به‌دياآكو پادشاه ماد (حدود 700 سال قبل از ميلاد) نسبت می‌دهند كه در دوره باستان؛ بانام هگمتانه و اكباتان موجوديت داشته است. وسعت منطقه‌ي باستانی هگمتانه محدود به منطقه‌ای می‌شود كه اكنون به نام تپه هگمتانه معروف است. اگر چه محدوده باستانی اين منطقه، هنوز تعيين نشده اما اين دو محل در گذشته بخش‏ هايی از يک شهر بزرگ بوده ‏اند. فاصله اين دو تپه، يعنی هگمتانه و پيسا، تقريباً دو و نيم كيلومتر است كه تپه هگمتانه به كوه‌های الوند نزديک تر است و نسبت به تپه پيسا گسترده‌تر است. شهرستان همدان از شمال به استان قزوين و زنجان، از خاوربه استان مرکزی، از جنوب به شهرستان های ملاير و تويسركان، از باختر به اسد آباد و از شمال باختري به كبودر آهنگ محدود می‌شود. شهرستان باستانی همدان از ديرباز در رشته های كشاورزی، دام‌پروری و صنايع دستی فعاليت چشم‌گير داشته و در سال‌هاي اخير صنايع كارخانه‌ای نيز به توسعه‌ي زير بنای اقتصادی آن كمك شايانی كرده است. پوست، چرم، سراميك، شيشه، قالی، تره بار، بنشن، فرآورده های دامی، انگور، سيب، گلابی و گردو و بادام اقلام مهم صادراتی همدان را تشكيل می دهد. توليدات پوست، پشم و چرم در رونق صنايع دستی اين شهرستان تاثير داشته و در نتيجه صنايع چرم‌سازی، كفاشی، پوستين دوزی و قالي‌بافی رشد و توسعه زيادی يافته است. قالی های همدان نيز كه اغلب با طرح های همدان و ساروق و با پشم مرغوب يا گل ابريشم بافته شده از جمله صادرات با ارزش همدان به شمار می رود. گيوه بافی، سراميك سازی، سفال‌گری، فلزكاری از قبيل : طلا سازی و توليد ابزارهای مختلف فلزی و صنايع چوبی از ديگر صنايع دستی شهرستان همدان به شمار مي‌آيند. از اين ميان صنعت سراميك سازی همدان كه به ويژه در شهر لالجين تمركز بيش‌تری يافته، اهميت و شهرت فوق العاده ای دارد تا آن‌جا كه جهت توسعه و اعتلای اين صنعت دانشكده‌ای در رشته سراميك سازی در شهر لالجين احداث شده است. گنج‌ نامه كه در يكي از دامنه‌هاي كوهستان الوند، در انتهاي دره باصفاي عباس‌آباد و به فاصلة 5 كيلومتري جنوب باختري همدان قرار گرفته و در آن دو سنگ نبشته حاوي پيام‌هاي داريوش و پسرش خشايار شاه (دو تن از شاهان هخامنشي) به يادگار مانده است،

مکان های دیدنی و تاریخی 

در استان همدان نقاط ديدني و تاريخي فراواني وجود دارد كه عبارت اند از: آرامگاه بوعلي‌سينا، آرامگاه بابا طاهر، موزه و تپه‌ي هگمتانه، موزه‌ي تاريخ طبيعي، موزه‌ي بوعلي، مسجد جامع، برج قربان، گنبد علويان، شيرسنگي، گنج‌نامه، امام‌زاده شاه‌زاده حسين, امام‌زاده يحيي، تپه‌ي توشيجان، مسجد شيخ‌الملوك، مسجد سيف‌الدوله، حمام بلور و امام‌زاده زبيده‌خاتون (در ملاير)، ستون سلوكي، ميدان قيصريه، حمام حاج آقاتراب، سراب گيان، مقبره‌ي باباپيره و بند ليلي يادگار (در نهاوند)، مقبره‌ي حيقوق نبي، كاروان‌سراي شاه عباس، آبشار افشار، كمربسته سركان، كاروان سراي فرسنج، آرامگاه ميررضي‌الدين و مدرسه‌ي علميه‌ي شيخ عليخان زنگنه (در تويسركان)، حمام سنگي، قلعه‌ي كيكاوس (در كبودر آهنگ)، كتيبه‌ي سلطانيه، مسجد شاه‌ طهماسب، آب انبار شاه عباس، تالار دربند و كتيبه‌ي يادبود سيدجمال (در اسدآباد) و لالجين، دشت بهار و آرامگاه شيخ محمدبهاري (در بهار) و غار علي‌صدر (در روستاي علي‌صدر). 

  

صنايع و معادن

صنايع استان همدان در دو دسته صنايع دستي و كارخانه اي دسته بندي مي شوند. دراستان همدان؛ صنايع دستی بيش از صنايع ماشينی گسترش دارد. مهم ترين صنايع دستی استان قالی بافی، سفال گری، گيوه بافی، كفش دوزی، پوستين دوزی و دباغی است. قالی بافی همدان در سطح ملی مشهور است و قالی های ريز باف آن به خارج از كشور نيز صادر می شود. سفال گری از صنايع دستی مهم استان به ويژه لالجين در شهر بهار است. انواع اين ظروف و ابراز سفالی علاوه برمصرف محلی به خارج از آن نيز صادر می شود.
در استان همدان كارگاه ها و كارخانه های متعددی تاسيس شده كه به تدريج بر تعداد آن ها افزوده می شود. يكی از صنايع سبك استان كارخانه صنعتی توليد شيشه است كه در باختر ايران كم نظير بوده و از ظرفيت توليدی منحصر به فردي برخوردار است.
صنايع غذايی، نساجی, چرم سازی سلولزی، شيميايی، كانی غير فلزی، برق و الكترونيك نيز از مهم ترين صنايع سبك استان همدان است. مهم ترين فعاليت صنايع سنگين استان همدان عبارتند از: ريخته گری چدن و توليد ادوات كشاورزی، ماشين آلات ساختمانی و راه سازی، سوپاپ انواع خودرو و شركت فولاد همدان. استان همدان از نظر معادن نيز بسيار غنی است و مهم ترين معادن آن گرانيت، سنگ آهك، سنگ ساختمانی، فلدسپات، سرب، روی، نقره آهنگران، گچ،‌ ليمونيت، ‌سيليس، تراورتن و سنگ آهن است. رونق كشاورزی، دام داری و صنايع دستی در استان همدان سبب رونق بازرگانی در منطقه شده افراد بسياری در اين زمينه مشغول به كار هستند.
 

 

کشاورزی و دام داری

كشت در سطح استان همدان به دو شكل ديم و آبی صورت می گيرد، اما بيش تر زمين هاي كشت شده به صورت ديم است. مهم ترين محصولات كشاورزی استان گردو، گندم، جو، سيب زمينی و چغندر قند است كه كشت گندم و جو حدود سه چهارم زمين هاي زير كشت را به خود اختصاص داده است. محصول گردو به ويژه در شهرستان تويسركان به دست می آيد. محصولات مهم ديگر استان در قسمت های كوهستانی، انواع ميوه ( به ويژه گلابی و سيب ) و در دامنه انگور غلات، حبوبات و صيفی جات است. استان همدان منطقه ای است كوهستانی كه در دامنه های رشته كوه الوند قرار گرفته و سرچشمه رود ها و جويبار های فراوانی است. مراتع بين دره ای آن از دير باز سبب جذب بخشی از دام داران و عشاير به اين منطقه بوده و با توجه به زمستان های نسبتا سرد و تابستان های معتدل، مراتع چرای بهاره و تابستانه را برای عشاير فراهم می كند. تا حدی كه عشاير استان های هم جوار نيز به اين استان كوچ ييلاقی می كنند. تابستان كوتاه خاصه در مناطق مرتفع شمال تويسركان و جنوب همدان سبب شده است كه ايلات و عشاير صرفا به دام داری بپردازند. شيوه دام داری در اين استان بيش ترسنتی است. در حال حاضر وجود مجتمع های دام داری صنعتی و نيمه صنعتی كه زير نظر مركز گسترش خدمات توليدی و عمرانی فعاليت دارند، توليد فرآورده  

  

وجه تسميه و پيشينه تاريخي

نام همدان؛ نخستين بار در 1100 پيش از ميلاد در كتيبه تيگلات پالسر اولين حاكم آشوری به نام اموانه يا آمادای ضبط شده است. هرودت مورخ يونانيم نام همدان را اكباتان ثبت كرده است و بناي احداث شهر همدان را به ديااكو نخستين امپراتور ماد نسبت داده است. پس از ديااكو سه حكم ران ديگر در اين سرزمين حكومت كرده و در سال 553 پيش از ميلاد موسس سلسله هخامنشی مخالفت با آژی دهاك حاكم ماد را آغاز كرد و در 550 پيش از ميلاد همدان را متصرف شد. وی با انقراض سلسله ماد به واسطه مزايای طبيعی همدان، آن جا را مقر فرماندهی خود قرار داد. به هر حال آن چه مسلم است در تمام دوره تسلط مادها همدان مركز سياسی آن ها بوده است. هخامنشيان علاوه بر حفظ و توسعه آثار ديااكو و هوخشتره خود نيز ساختمان هايی در اكباتان احداث كردند.
مورخين و باستان شناسان عقيده دارند كه خزانه حكام هخامنشی در هگمتانه نگه داری می شد و كشف آثاری مانند الواح زرين و نفايس ديگر مويد اين نظريه است. با توجه به حفاری های متوالی كه در محله های شاه داراب و سرقلعه بند هگمتانه به عمل آمده و منجر به كشف ستون های سنگی و زمينه های نفيس شده است، ديگر در اين که كاخ حكم رانان هخامنشی در محل كنونی تپه هگمتانه وجود داشته، ترديدی نيست.
هر چند به غير از مجسمه شير سنگی و آثار به دست آمده از گورستان شمال خاوري ميدان سنگ شير، تا كنون آثار ديگری از دوره سلوكی در همدان به دست نيامده ولی همين مقدار آثار نيز می تواند دليل برحضور سلوكيان در شهر باستانی اكباتان باشد. آثار و شواهدی كه در تپه مصلی وجود دارد حكايت از تنها قلعه نظامی همدان در عهد اشكانيان دارد و چنين به نظر می رسد كه همدان در اين دوره نيز مورد توجه بوده است. حكام ساسانی هم با توجه به موقعيت ويژه همدان و نزديكی آن به تيسفون و شوش، كاخ های تابستانی خود را در همدان تدارك ديده بودند.
ديلميان در جنگ با كردهای حسنويه و كاكويه به اين شهر مسلط شده و آن را ويران كردند. چنان که پاره ای از مورخين از بين رفتن يكی از دو شير سنگی كه در كنار دروازه باب الاسد قرار داشته است را به اين دوران منسوب می کنند. در تقسيمات فتوحات ديلميان همدان از آن ركن الدوله شد و سپس شمس الدوله از طرف سيده خاتون زمامداری همدان را به دست آورده و فيلسوف بزرگ شرق، بوعلی سينا را به وزارت خويش برگزيد.
هر چند همدان از كشمكش های دوران ديالمه آسيب فراوانی ديد ليكن بعداز مدت كوتاهی در زمان سلاجقه دوباره عظمت از دست رفته خود را باز يافت. به طوری كه مدتی مركز حكومت سلجوقيان شد. همدان در زمان صفويان بسيار مورد توجه بود. به دنبال انقراض سلسله صفويه همدان به تصرف احمد پاشا والی بغداد در آمد، اما بعد توسط نادر شاه افشار از ترکان باز پس گرفته شد. استان همدان در دوره هاي قاجاريه و بعد ها به عنوان يكي از مهم ترين مناطق ايران؛ همواره آباد و مستقل بوده و هم اكنون نيز يكي از قطب هاي مهم و با اهميت ايران است.

 

  

مشخصات جغرافيايي

استان همدان در باختر ايران و بين مدارهای 59 درجه و 33 دقيقه تا 49 درجه و 35 دقيقه پهنای شمالی و 34 درجه و 47 دقيقه تا 34 درجه و 49 دقيقه درازای خاوری از نيم روز گرينويچ قرار گرفته و حدود 2/1 درصد از كل مساحت ايران را در بر می گيرد. اين استان از شمال با استان هاي زنجان و قزوين، از جنوب به استان لرستان، از خاور به استان مركزی و از باختر به استان های كرمانشاه و كردستان محدود می شود. بلندترين نقطه استان همدان قله الوند با ارتفاع 3574 متر است. با توجه به شرايط اقليمی؛ مناسب ترين زمان برای مسافرت به همدان از اواخر ارديبهشت تا اواخر مهر ماه است. بر اساس آخرين سرشماري سراسري سال 1375 جمعيت اين استان 1677789 نفر برآورد شده است و شهرستان هاي آن عبارتند از: اسد آباد، بهار، تويسركان، رزن، كبودر آهنگ، ملاير، نهاوند و همدان. راه هاي دسترسي به اين استان عبارتند از:
1- راه اصلی تهران – همدان به درازاي 341 كيلومتر
2- راه اصلی تهران – خسروی كه همدان در كيلومتر 375 اين مسير قرار دارد.
3- راه اصلی تهران – سنندج كه همدان در 343 كيلومتری اين مسير قرار دارد.
4- راه اصلی سنندج – همدان به طول 182 كيلومتر
5- محور زنجان – همدان به طول 275 كيلومتر

کبودر اهنگ

                                    

 شهرستان بين مدارهاي 35درجه و2دقيقه تا 35درجه و40دقيقه عرض شمالي و47درجه و50دقيقه تا 48درجه و43دقيقه طول شرقي قرارگرفته است .اين شهرستان از شمال به استانهاي كردستان وزنجان ،از شرق به شهرستان رزن واز غرب به استان كردستان واز جنوب به شهرستان همدان محدود مي گردد.متوسط ارتفاع آن از سطح دريا 1674متر است.مساحت اين شهرستان 4024كيلومتر مربع مي باشد كه در مقايسه با سطح استان رقمي معادل 2/21 درصد است .

تقسيمات كشوري:
شهرستان كبودرآهنگ داراي يك شهر به نام كبودر آهنگ مركز شهرستان مي باشد.اين شهرستان داراي 136 آبادي ودو بخش و9دهستان به شرح ذيل مي باشد :
- بخش مركزي شامل 6دهستان به نامهاي حاجيلو- سبزدشت – راهب – كوهين – شيرين سو ومهربان عليا.
- بخش گل تپه شامل 3دهستان به نامهاي عليصدر – گل تپه ومهربان سفلي.

اوضاع اقليمي:
شهرستان كبودر آهنگ داراي آب وهواي نيمه خشك سرد بوده ورژيم بارندگي از تيپ اقليم مديترانه اي متوسط بارندگي حدود 330ميليمتر ودرجه حرارت متوسط منطقه 7/10درجه سانتيگراد مي باشد .

وضعيت توپوگرافي ورودخانه ها :
بلندترين نقطه شهرستان با ارتفاع 2898 متر از سطح دريا قراردارد وكوههاي قلي آباد به ارتفاع 2220متر،كوه زمان با حداكثر 2208
متر،كوه كلگ با ارتفاع 2898متر ،كوه بقائي با ارتفاع 2600متر وكوه ساري قيه با ارتفاع 2570متر در اين شهرستان واقع شده اند.
رودخانه هاي اصلي حوزه آبريز شهرستان كبودر آهنگ رودخانه دمق وطاسران مي باشد كه داراي رژيم سيلابي هستند.رودخانه دمق از كوههاي چراغي وسر شاخه هاي اصلي رودخانه طاسران از كوههاي بوقاطي وكوههاي سوباشي سرچشمه مي گيرد.

پيشينه تاريخي:
در مورد شهركبودرآهنگ گفته اند ، در اين شهرنهرهاي متعدد آب وبركه هاي زيادي وجود داشته كه كبوتران از هر طرف به آنجا
مي آمده اند وبه همين مناسبت كبوتر آهنگ ناميده شده وسپس به كبودر آهنگ اصلاح گرديد.باتوجه به اينكه مردم اين شهربه زبان تركي تكلم ميكنند به زبان رايج به اين شهر كورنگ مي گويند كه به معناي نهرهاي آب است.
بناهاي تاريخي شهرستان كبودر آهنگ به شرح ذيل مي باشد:
پل كوريجان – قلعه سنگي با شقورتاران – حمام سنگي.

پل ميهمله عليا
پل آجري ميهمله در مسير جاده صالح آباد به غار عليصدر در روستاي ميهمله عليا برروي يكي از شعبات رودخانه قره آقاچ احداث گرديده ،اين پل با يك دهانه از آثار احداث شده در اوائل دوران پهلوي مي باشد .

كبودرآهنگ يكی از شهرستان‌های استان همدان است كه دربرگيرنده‌ي يكي از آثار طبيعي وبا اهميت ايرانيان يعني غار عليصدر است. گفته مي‌شود در اين منطقه چون در گذشته رودهای متعدد و بركه‌هايی وجود داشته كه كبوتران از هر سو به آن می شتافتند از اين رو آن‌را كبوتر آهنگ ناميدند اما در زبان تركی كورنگ گفته می شود كه به معنی رودهای آب است.
مركز شهرستان كبودر آهنگ در 48 درجه و 43 دقيقه درازای جغرافيايي و 35درجه و 12 دقيقه پهنای جغرافيايي و در ارتفاع 1675 متری از سطح دريا واقع شده است. كبودر آهنگ از شمال به خدابنده ( استان زنجان ) از خاور به رزن، از جنوب به همدان و از شمال باختر به شهرستان بيجار و قروه محدود می‌شود. اين شهرستان با آب و هوايی سرد و خشك، در شمال خاوري استان همدان قرار دارد. صنايع دستی به‌ويژه قالی بافی كبودر آهنگ از شهرت فراوانی برخوردار بوده و به عنوان قديمی ترين صنايع اين بخش محسوب می شوند. در بيش‌تر خانه های روستايي اين منطقه دار قالی وجود دارد و نقش به سزايي در تامين معاش مردم منطقه ايفا می كند. آب كشاورزی منطقه از چاه های عميق و قنات ها تامين می شود و گندم، جو، يونجه، بنشن، تره بار، انگور و سيب از مهم ترين محصولات آن استكبودرآهنگ يكی از شهرستان‌های استان همدان است كه دربرگيرنده‌ي يكي از آثار طبيعي وبا اهميت ايرانيان يعني غار عليصدر است. گفته مي‌شود در اين منطقه چون در گذشته رودهای متعدد و بركه‌هايی وجود داشته كه كبوتران از هر سو به آن می شتافتند از اين رو آن‌را كبوتر آهنگ ناميدند اما در زبان تركی كورنگ گفته می شود كه به معنی رودهای آب است.
مركز شهرستان كبودر آهنگ در 48 درجه و 43 دقيقه درازای جغرافيايي و 35درجه و 12 دقيقه پهنای جغرافيايي و در ارتفاع 1675 متری از سطح دريا واقع شده است. كبودر آهنگ از شمال به خدابنده ( استان زنجان ) از خاور به رزن، از جنوب به همدان و از شمال باختر به شهرستان بيجار و قروه محدود می‌شود. اين شهرستان با آب و هوايی سرد و خشك، در شمال خاوري استان همدان قرار دارد. صنايع دستی به‌ويژه قالی بافی كبودر آهنگ از شهرت فراوانی برخوردار بوده و به عنوان قديمی ترين صنايع اين بخش محسوب می شوند. در بيش‌تر خانه های روستايي اين منطقه دار قالی وجود دارد و نقش به سزايي در تامين معاش مردم منطقه ايفا می كند. آب كشاورزی منطقه از چاه های عميق و قنات ها تامين می شود و گندم، جو، يونجه، بنشن، تره بار، انگور و سيب از مهم ترين محصولات آن است. گندم و جو آن به خارج از شهرستان صادر می شود. وجود مراتع غنی در اين منطقه سبب تقويت دام‌داری شده و روستاييان روی پرورش گوسفند و گاو تاكيد فراوانی دارند به خصوص اهميت دام‌داری در دهستان مهربان بر كشاورزی بيش‌تر است.غار عليصدر،قلعه‌باشقوتاران و پل‌كوريجان مهم‌ترين ديدني هاي اين منطقه راتشكيل مي‌دهد

منبع-ویکی بدیا

شهرستان بهار

     موقيت جغرافيايي :
بهار يكي از 8شهرستان استان همدان ودر نيمه شمالي آن قرارگرفته است اين شهرستان از شمال به شهرستان كبودر آهنگ ،از جنوب به شهرستانهاي همدان واسدآباد واز غرب به شهرستان اسد آباد واستان كردستان محدود مي شود اين شهرستان بين مدارهاي34درجه و47دقيقه تا 35درجه و10دقيقه عرض شمالي و48درجه و8دقيقه تا 48درجه و32دقيقه طول شرقي قرارگرفته است .مساحت آن 1329 كيلومتر مربع،كه د رمقايسه با استان رقمي معادل 7درصد مي باشد.
تقسيمات كشوري:
شهرستان بهار داراي سه شهر به نامهاي بهار،لالجين وصالح آباد ،به مركزيت بهار بوده وداراي 72آبادي ودو بخش و5دهستان به شرح ذيل مي باشد :
- بخش مركزي شامل 3دهستان بهنامهاي سيمينه رود،ديم كاران وصالح آباد .
- بخش لالجين شامل دو دهستان به نامهاي سفالگران ومهاجران مي باشد .
اوضاع اقليمي:
شهرستان بهارداراي آب وهواي خشك بوده ورژيم بارندگي آن از تيپ اقليم مديترانه اي ومتوسط بارندگي ساليانه حدود 320ميليمتر ومتوسط درجه حرارت سالانه حدود 5/10درجه سانتيگراد مي باشد .
وضعيت توپوگرافي ورودخانه ها:
رشته كوه الوند در جنوب غربي شهرستان همدان با بلندترين نقطه ارتفاعي 3480 متر قراردارد،وبقيه وسعت شهرستان را دشت همدان وبهار در بر مي گيرد. نقطه خروجي آبهاي شهرستان در كوشك آباد با ارتفاع 1680متر واقع گرديده است رودخانه هاي جاري در شهرستان بهار،رودخانه هاي صالح آباد ،بهادر بيك وقره آقاج مي باشد .متوسط حجم آب خروجي رودخانه هاي بهار بيگ وصالح آباد هريك 5/24 ميليون متر مكعب ورودخانه قره آقاج 9ميليون متر مكعب در سال مي باشد .

پيشينه تاريخي:
در كتب قديم از شهر بهار بعنوان مركزي آباد يادشده است .در گذشته اين شهر مركز حكمرانان كردستان ولرستان بوده ودر اوايل قرن پنجم هجري ، سلجوقيان عراق پايتخت خود را شهر همدان قرارداده بودند وقلعه بهار مرغزار قراتگين يكي از امراي سلجوقي بوده است.
خرابيهاي قلعه در كوي قلعه شهر،بنام دولت قلعه سي هنوز موجود است .بهار در طول تاريخ چندين بار مورد هجوم وحمله واقع شده است.در سال 655هجري، هلاكو خان مغول اين شهر را ويران وقلعه را باخاك يكسان كرد.در سال 800هجري كه امير تيمورگوركاني،آسياي صغير وشام را به تصرف در آورد.هفت ايل مهم اين مناطق را به نواحي مختلف ايران كوج داد،يكي از آنان بهارلو بو د كه به نواحي كردستان وهمدان كوچانده شد و ييلاق خود را چمنهاي بهار قرارداد.اين ايل در زمان صفويه به دو قسمت تقسيم شد،يك قسمت از آن بنام ايل بهارلو در بهار ساكن شدند وبه كشاورزي پرداختند .وجه تسميه بهاربه خاطر اسكان اين ايل در اين منطقه است .

ادامه نوشته

جاذبه های استان همدان

                    

جاذبه هاي بكر و منحصر به فرد طبيعت را در كنار آثار تاريخي، فرهنگي و بناهاي بازمانده از دوران باستان يكجا به مسافران و علاقه مندان هديه مي كند و به همين دليل همه ساله جمع كثيري از ايرانگردان و جهانگردان خارجي در ايام مختلف از جاذبه هاي توريستي و سياحتي اين استان ديدن مي كنند. با آرزوي سپري كردن روزهاي خوش و پرخاطره در سفر به استان همدان، اطلاعاتي چند از ويژگي هاي سياحتي و امكاناتي كه براي مسافران در سطح اين استان در نظر گرفته شده است ارائه مي شود.
موقعيت طبيعي و جغرافيايي

استان همدان با وسعتي حدود 20000 كيلومتر مربع و بيش از 2 ميليون نفر جمعيت، در غرب ايران قرار گرفته است با 8 شهرستان به نامهاي: همدان- ملاير- نهاوند- تويسركان- اسدآباد- كبودرآهنگ- بهار و رزن.

غار علیصدر

غار علیصدر یکی از بی نظیر ترین و خوش منظره ترین غارهای طبیعی قابل قایقرانی جهان است که در روستای علیصدر از توابع بخش گل تپه شهرستان کبودراهنگ و 75 کیلومتری شمال غربی شهر همدان؛ به طول جغرافیایی 48 درجه و 18 دقیقه و عرض 35 درجه و 18 دقیقه و ارتفاع 1900متر از سطح دریا واقع شده است.
این غار در کوه نه چندان مرتفع ساری قیه ( صخره زرد) ایجاد شده که در قسمت جنوب روستای علیصدر و چسبیده به آن قرار گرفته است. در این کوه دو غار دیگر به نام های سراب و سوباشی وجود دارد که به ترتیب 7 و 11 کیلومتر با غارعلیصدر فاصله دارند و چنانکه در منابع جغرافیایی آمده آب غار علیصدر از غار سراب سرچشمه می گیرد.

عکسها از خبرگزاری مهر

سرکان -همدان

سركان يكي از شهرهاي استان همدان در ايران است. اين شهر در شهرستان تويسركان و در جنوب دامنه‌هاي رشته كوه الوند واقع شده است. مختصات جغرافيايي سركان 48 درجه و 27 دقيقه طول شرقي و 34 درجه و 36 دقيقه عرض شمالي است. ارتفاع متوسط آن از سطح دريا 2040 متر و مساحت شهر 2,026 كيلومتر مربع است. كوتاه‌ترين راه تا مركز استان 101 كيلومتر و كوتاهترين فاصله با شهرهاي مجاور 7 كيلومتر است که با شهر تويسركان مي‌باشد.
جمعيت سركان تقريباً ثابت بوده (حدود 5400 نفر) و رشد نسبي بين سالهاي 75-35 ، سه صدم درصد بوده است. همچنين تراكم نسبي جمعيت در سركان 7,2676 نفر در كيلومتر مربع به دست مي‌آيد كه در مقايسه با استان (9,6288 نفر در كيلومترمربع،سال 1375) نشان دهنده كم بودن آن نسبت به استان مي‌باشد.

جغرافيا:
شهر سرکان به فاصله حدود 6 کيلومتري شمال غربي تويسرکان در دامنه کوه‌هاي الوند ودر کنار رود خانه سرکان قرار دارد. شهر سرکان از شمال و شرق به کوهستان الوند، از جنوب به شهرستان تويسرکان واز غرب به شهرستان اسدآباد و شهر فرسفج محدود مي‌شود. سرکان داراي آب و هواي ييلاقي و بسيار مطبوعي است و وجود انبوه درختان ميوه وچشمه‌هاي پر آب سرکان را به يکي از زيباترين مناطق گردشگري استان تبديل کرده است.

تاريخ:
شهر سرکان به استناد شواهد بسيار داراي تاريخ کهني است. يکي از شواهد نام سرکان مي‌باشد که به نظر مي‌رسد از نام‌هاي ايراني و مربوط به دوره قبل از اسلام باشد.اما معناي سرکان که بعضي از ايران شناسان آلماني آن را «سرخان» ضبط کرده و گفته‌اند که چون بر بالاي سرخ رود باشد پس بدان نسبت يافته است ولي اين نظر درست نيست. به احتمال قوي سرکان به معناي بالاي کوه باشد چنان که «حسن ابن محمد قمي» (قرن 4) در مورد قريه سرکان قم گويد که: چون اردشير به بناي آن فرمود وآن را گفتند که در کدام موضع بنا نهيم گفت: «افراسَراکان» يعني بر سر کوهي که از آن رودخانه مي‌آيد پس آن ديه را بنا کردند و سرکان نام نهادند.

جاذبه‌هاي گردشگري:
بارز‌ترين جاذبه‌هاي اين شهر باغهاي زيبا و کوه‌هاي بلند آن است. پارک توريستي کمربسته نيز با چنارهايي کهن در اين شهر قرار دارد.

فامنین همدان

فامَنين (فامِنين هم گفته مي‌شود) شهري است در استان همدان ايران. فامنين مرکز بخش فامنين شهرستان همدان است. جمعيت شهر فامنين در سرشماري سال 1375 خورشيدي 8785 نفر بوده‌است.فامنين در 135 کيلومتري جاده ساوه به همدان و در 55 کيلومتري همدان واقع شده‌است.

غار قلعه‌جوق که از آثار دوره پيش از اسلام است از نقاط ديدني فامنين است.غار در منتهااليه شرق فامنين واقع شده‌است.

در قديم:
در فرهنگ جغرافيايي ايران جلد 5 درباره فامنين آمده‌است: قصبه‌اي از دهستان درجزين بخش رزن شهرستان همدان که در 31 هزار گزي جنوب قصبه رزن به همدان واقع است. جلگه‌اي سردسير، داراي 4170 تن سکنه‌است. آب آنجا از قنات تأمين مي‌شود و محصول عمده‌اش غلات، حبوبات، صيفي، لبنيات، و شغل اهالي زراعت و گله داري و صنعت دستي زنان قالي بافي است. داراي 50 دکان و يک دبستان است. راه فرعي شوسه دارد.

ارندریان همدان

ازندریان شهری است در استان همدان ایران. ازندریان در بخش جوکار شهرستان ملایر قرار دارد. محصولش غلات، انگور و انواع میوه‌های سردسیری است. در اطراف آن خرابه‌های آثار تاریخی دیده می‌شود . این شهر به واسطه داشتن معادن بزرگ

سیلیس پیشرفتهای چشمگیری نموده است .حمعیت شهرارندریاه حدود۹۰۰۰ نفراست

منبع:مرجع شهرهای ایران

شهر سامن همدان

شهر سامن در حدود 15 کيلومتري جنوب غربي ملاير و در راه ملاير-بروجرد قرار دارد. محصول اصلي باغات اين شهر گردو ، انگور و بادام است .

شهر سامن در حدود 15 کيلومتري جنوب غربي ملاير و در راه ملاير-بروجرد قرار دارد. محصول اصلي باغات اين شهر گردو ، انگور و بادام است .

شهر سامن حدود ۵۰۰۰ نفر جمعیت دارد

صالح اباد همدان

صالح‌آباد شهري در 25 کيلومتري همدان با مختصات جغرافيايي 34°55? شمالي و 48°21? شرقي و از توابع شهرستان بهار است. جمعيت اين شهر به طور تقريبي 8000 نفر مي‌باشد.

اين شهر در کنار سه راهي جاده همدان -سنندج- کرمانشاه قراردارد.در اطراف اين شهر کوچک زمين‌هاي کشاورزي پراکنده ديده مي‌شود و بيشتر سيب‌زميني و گندم کشت مي‌گردد. يکي از شاخه‌هاي فرعي رودخانه قره‌چاي از اين شهر مي‌گذرد و با ايجاد سدي کوچک از آن براي آبياري تاکستان‌ها و مزارع آنجا استفاده مي‌شود.
از سوغات معروف اين شهر به انگور و شيره آن مي‌توان اشاره کرد. اکثر مردم اين شهر مالک کاميون‌هاي کشنده هستند؛ به طوري که طبق سرشماري سال 1380 در اين شهر کوچک حدود هزار دستگاه از اين کاميونها در اين شهر وجود دارد و مشاغل صنعتي مرتبط در اين شهر رونق دارد.

 منبع :مرجع شهرهای ایران

شهر قهاوند

قَهاوَند شهري است در استان همدان ايران. قهاوند مرکز بخش شرا شهرستان همدان است. جمهيت شهر قهاوند 2,757 نفر است. (سرشماري 1375 خ.). از روستاهاي بزرگ بخش قهاوند مي‌توان به روستاي كوزره اشاره كرد.

قَهاوَند شهري است در استان همدان ايران. قهاوند مرکز بخش شرا شهرستان همدان است. جمهيت شهر قهاوند 2,757 نفر است. (سرشماري 1375 خ.). از روستاهاي بزرگ بخش قهاوند مي‌توان به روستاي كوزره اشاره كرد

شهر لالجین

  شهر لالجين در شمال همدان واقع است و به طول جغرافيايي 48 درجه و 28 دقيقه و عرض جغرافيايي 34 درجه و 58 دقيقه قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دريا 1731 متر است.اين شهر که مرکز بخش لالجين است، از همدان بيست کيلومتر و از بهار نه کيلومتر فاصله دارد.

بخش لالجين با وسعت 508 کيلومتر مربع و جمعيت 44,568 نفر ‎در شرق شهرستان بهار واقع شده، از جنوب به شهرستان همدان و از شمال به کبودرآهنگ محدود مي‌شود و شامل دو دهستان مهاجران و سفالگران است. شهرستان بهار با وسعت 1329 کيلومتر مربع در نيمه شمالي استان واقع شده‌است. اين شهرستان داراي سه شهر به نامهاي بهار، لالجين و صالح‌آباد بوده، داراي هفتاد و دو آبادي، دو بخش و پنج دهستان است.

شهر مریانج

شهر مَريانَج (نام محلي: مَرگانه) يکي از شهرهاي استان همدان ايران است. مريانج يکي از شهرهاي تابعه شهرستان همدان است که در 6 کيلومتري جاده همدان-کرمانشاه و در دامنه‌هاي الوند واقع است. لهجه مردم اين شهر مرگانه‌اي نام دارد که نزديکي‌هايي با گويش‌هاي لري و فارسي جنوب استان همدان دارد.

اولين آمار ثبت شده در خصوص جمعيت مريانج به 53 سال قبل يعني سال 1329 بر ميگردد . در اين سال قصبه مريانج بالغ بر 4555 نفر جمعيت داشته است كه به لحاظ تقسيمات سياسي به استان كردستان تعلق داشته است . در اولين سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1335 جمعيت اين شهر به 4846 نفر مي رسد كه در طول اين 6 سال 6.4 درصد رشد داشته است . محل جغرافيايي مريانج به لحاظ تقسيمات سياسي در سال مذكور از محدوده سياسي استان كردستان خارج و به محدوده سياسي استان كرمانشاه ملحق مي گردد و در سال 1345 به محدوه جغرافيايي استان همدان اضافه مي شود . جمعيت شهر مريانج به ترتيب در سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن سال 1345 – 1355- 1365 - 1375 و 1382 به ترتيب به 5148 -5794 - 8242 - 9523 و 9554 نفر مي رسد . در حال حاضر جمعيت شهر مريانج در سال 1383بر اساس آمار خانه بهداشت بالغ بر 9410 نفر مي باشد .

جدول شماره (1 ) تعداد و سير رشد جمعيت شهر مريانج طي سال 1329-1383

سال	1329		1335		1345		1355		1365		1375		1382		1383
جمعيت	4555		4846		5148		5794		8242		9523		9554		9410
رشد جمعيت		1.06		0.62		1.25		4.2		1.55		0.04		1.5-

همانطور كه در جدول شماره (1) و نمودار شماره (1 ) نشان ميدهد نمودا ر وند كلي رشد جمعيت داراي شيب منفي است . اما در دو مقطع آماري در مقايسه با سالهاي قبل داراي رشد مثبت بوده است . يكي رشد 1.25 درصدي در مقطع آماري 1345 الي 1355 كه ناشي از بهبود وضعيت معيشت اجتماعي و اقتصادي مردم ناشي از اثرات حاصل از اصلاحات كشاورزي است كه در اين مقطع با قطع ارتباط مالكان و خوانين عمده و با حمايت دولت , اراضي كشاورزي با اقساط دراز مدت به زارعين و رعايا واگذار مي گردد . دومين مقطع افزايش رشد جمعيت به دهه 55 -65 تعلق دارد . كه در اين مقطع با پيروزي انقلاب اسلامي و توجه ويژه به مناطق روستايي و عمران و آبادي مناطق كشاورزي و بي توجهي دولت در امر كنترل جمعيت و شروع جنگ تحميلي عراق عليه ايران و توجه دولت به افزايش جمعيت بمنظور تامين نيروي نظامي مورد نياز از جمله عواملي موثر در رشد بي سابقه جمعيت در اين برهه مي باشد . بعد از اين مقطع همواره از سال 1365 تاكنون رشد جمعيت داراي روند نزولي داشته است . بطوريكه جمعيت سال 1383 حدود 144 نفر كمتر از جمعيت سال 1382 گزارش گرديده است .

تعداد و بعد خانوار

بر اساس آخرين اطلاعاتي جمعيتي اخذ شده از مركز بهداشت درماني , اين شهر در سال 1383 داراي 2243 خانوار مي باشد . متوسط بعد خانوار در حال حاضر 4.2 نفر مي باشد . در صورتيكه اين رقم در سال 1345 حدود 5.17 نفر بوده است . كه در مدت اين 38 سال بعد خانوار حدود يك نفر كاهش يافته است . تناسب و در حد مطلوب بودن اين معيار نيز امروزه بعنوان نشانه اي از توسعه يافتگي به حساب مي آيد . پيش گرفتن برنامه هاي جمعيتي تا حد زيادي بمنظور پايين آوردن متوسط تعداد افراد خانوارصورت ميگيرد تا از آن طريق سطح زندگي عمومي خانوار ارتقاء يابد . در نمودار شماره(2) تعداد و بعد خانوار طي سالهاي 45 الي 83 ارائه گرديده است .

نسبت جنسي

هدف از توزيع يا تركيب جنسي جمعيت اطلاع يافتن از تعداد زن و مرد در جامعه مورد مطالعه است . نسبت جنسي بهترين و شناخته شده ترين شاخص جمعيتي در اين رابطه است و آن عبارت است از نسبت مرد به زن يا اينكه تعداد مردان در مقابل يك صد نفر زن . معمولا ً اين نسبت در هنگام تولد حدود 105 نفر مي باشد ولي پس از تولد به علت الگوهاي مختلف مرگ و مير و چگونگي مهاجرت و وضعيت بهداشت عمومي تغيير مينمايد .

مهاجرت از مهمترين عوامل توزيع جنسي جمعيت ها است و چون اصولاً قابليت تحرك جوانان خصوصاً مردها بيشتر است , لذا اين حركات و مهاجرت ها سبب مي شود كه در نقاط مهاجر فرست عده زنان بيشتر باشد و در نقاط مهاجر پذير تعداد مردان بيشتر باشد . نسبت جنسي جمعيت شهر مريانج از رقم 123 در سال 1345 نفر به 105 نفر در سال 1383 رسيده است . همچنين اين نسبت در سالهاي 55 و 65 به ترتيب 125 و 116 نفر بوده است . البته نسبت جنسي در گروههاي عمده سني مختلف مي باشد ولذا براي اينكه تجزيه و تحليل هاي دموگرافيك را به معناي واقعي آن انجام داد آگاهي از توزيع سني جمعيت در گروههاي مختلف سني جهت بررسي زمينه هاي مختلف در امر برنامه ريزي و پژوهشي ضروري است . در اين خصوص سيماي تركيب سني و جنسي را در گروهاي مختلف سني شهر مريانج بر اساس آخرين آمار موجود به شرح جدول شماره ( 2) ارائه گرديده است .

پيشينه و تاريخ مريانج:
مريانج در بين شهرهاي مجاور همدان کمترين مهاجر را پذيرفته‌است و از وضعيت اقتصادي مناسبي برخورداراست. مردمان آن عموماً از طريق کشاورزي، دامداري، کاميون داري و... امرار معاش مي‌نمايند. ويژگي‌هاي فرهنگي و زباني آنها بعنوان يک خرده فرهنگ آنها را از روستاها و شهرهاي مجاور متمايز مي‌نمايد. وجه تسميه آن دقيقا مشخص نيست بعضا مبتني بر حدس و استنباط‌هاي شخصي است اما اهالي به آن مرگانه و همداني‌ها مريانه مي‌گويند ودر نقشه‌ها و مکاتبات اداري بصورت معرب مريانج استعمال مي‌شود. دکتر اذکايي در کتاب مادستان يا همدان نامه از طريق تحليل‌هاي زبان شناسي بر اين باور است که مرگانه از دو جز مرگ + آنه تشکيل شده و مرگ يا مرغ بمعني چمن مي‌باشد و در مجموع يعني محلي که در آنجا چمن فراوان است.(اين واژه در مرغزار به معني چمن زار و معرب آن مرج در واژه مرج راهط ومروج الذهب مشاهده مي‌شود).

اولين آمار ثبت شده در خصوص جمعيت مريانج به 53 سال قبل يعني سال 1329 بر ميگردد . در اين سال قصبه مريانج بالغ بر 4555 نفر جمعيت داشته است كه به لحاظ تقسيمات سياسي به استان كردستان تعلق داشته است . در اولين سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1335 جمعيت اين شهر به 4846 نفر مي رسد كه در طول اين 6 سال 6.4 درصد رشد داشته است . محل جغرافيايي مريانج به لحاظ تقسيمات سياسي در سال مذكور از محدوده سياسي استان كردستان خارج و به محدوده سياسي استان كرمانشاه ملحق مي گردد و در سال 1345 به محدوه جغرافيايي استان همدان اضافه مي شود . جمعيت شهر مريانج به ترتيب در سرشماري هاي عمومي نفوس و مسكن سال 1345 – 1355- 1365 - 1375 و 1382 به ترتيب به 5148 -5794 - 8242 - 9523 و 9554 نفر مي رسد . در حال حاضر جمعيت شهر مريانج در سال 1383بر اساس آمار خانه بهداشت بالغ بر 9410 نفر مي باشد .

جدول شماره (1 ) تعداد و سير رشد جمعيت شهر مريانج طي سال 1329-1383

سال	1329		1335		1345		1355		1365		1375		1382		1383
جمعيت	4555		4846		5148		5794		8242		9523		9554		9410
رشد جمعيت		1.06		0.62		1.25		4.2		1.55		0.04		1.5-

همانطور كه در جدول شماره (1) و نمودار شماره (1 ) نشان ميدهد نمودا ر وند كلي رشد جمعيت داراي شيب منفي است . اما در دو مقطع آماري در مقايسه با سالهاي قبل داراي رشد مثبت بوده است . يكي رشد 1.25 درصدي در مقطع آماري 1345 الي 1355 كه ناشي از بهبود وضعيت معيشت اجتماعي و اقتصادي مردم ناشي از اثرات حاصل از اصلاحات كشاورزي است كه در اين مقطع با قطع ارتباط مالكان و خوانين عمده و با حمايت دولت , اراضي كشاورزي با اقساط دراز مدت به زارعين و رعايا واگذار مي گردد . دومين مقطع افزايش رشد

مکانهای باستانی استان همدان

                                         

مکانهای باستانی استان همدان

بناي شهرهمدان را به ديا آكو پادشاه ماد نسبت مي دهند. شهر همدان به نامهاي اكباتان - هگمتانه -آنادانا يا همدانا معروٿ است.شهرهمدان در زمان ٿرمانروايي بخت النصر ويران شد و بعدها داريوش بزرگ آن را مرمت كرد.


در زمان اشكانيان كه تيسٿون پايتخت كشور بود همدان پايتخت و اقامتگاه تابستاني شاهان اشكاني شد. بعد از اشكانيان ساسانيان نيز قصرهاي تابستاني خود را در اين شهر بنا كردند.خرابه هاي باروي قلعه اشكاني بر ٿراز تپه مصلي و مجسمه شير سنگي يکي از دروازه هاي همدان از آثار اين دوره است.



درسال 23 هجري براثر جنگ نهاوند همدان به تصرٿ اعراب درآمد. همدان در زمان ديلميان (319 هجري قمري) لطمات ٿراواني ديد. در قرن ششم هجري سلجوقيان مركز خود را از بغداد به اين شهر منتقل كردند و مدت پنجاه سال اين شهر پايتخت سلجوقيان بود.پس از حمله مغول اين شهر به ويرانه اي مبدل شد. در زمان صٿويه اين شهر از نعمت آباداني بهره مند شد. پس از انقراض صٿويه اين شهر به تصرٿ عثماني در آمد كه پس از شش سال توسط نادر شاه باز پس گرٿته شد.

ملایر

م34درجه و26دقيقه عرض شمالي و48درجه و50دقيقه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است .

از نظر محدوده هاي جغرافيايي ،شهرستان ملاير از شمال به شهرستان همدان وتويسركان ،از سمت مغرب به شهرستان نهاوند،از جنوب به استان لرستان واز سمت شرق نيز به استان مركزي محدود مي شود. بنا براين شهرستان در جنوب شرقي استان واقع شده است .

شهر ملاير بعنوان مركز شهرستان ،دومين شهر پر جمعيت استان مي باشد .شهرستان ملاير با وسعتي معادل 3208 كيلومتر مربع محدوده اي بالغ بر 9/16 در صد از كل وسعت استان را به خود اختصاص داده است .

تقسيمات كشوري:

شهرستان ملاير داراي دو شهر به نامهاي ملاير وسامن و256 آبادي وسه بخش و15 دهستان به شرح ذيل مي باشد :

-        �بخش مركز ي شامل 7دهستان به نامهاي حرمرود عليا – كوه سرده – جوزان – موزاران – كمازان عليا- كمازان سفلي- كمازان وسطي .

-        �بخش سامن شامل 4دهستان به نامهاي حرمرود سفلي – آورزمان – سامن – سفيد كوه .

-        �بخش جوكار شامل 4دهستان به نامهاي ترك شرقي- ترك غربي- جوكار- المهدي .

اوضاع اقليمي:

شهرستان ملاير داراي اب وهوايي نيمه خشك سرد بوده ورژيم بارندگي آن از تيپ اقليم مديترانه اي ومتوسط بارندگي آن حدود 300ميليمتر است ،ميانگين درجه حرارت سالانه 44/13 درجه سانتيگراد ومتوسط درصد نم نسبي حدود 66/62 مي باشد .

وضعيت توپوگرافي ورودخانه ها:

از كل وسعت شهرستان ملاير حدود 600كيلومتر مربع آن را دشت وبقيه راارتفاعات حاشيه اي كوهستاني تشكيل مي دهد .كوه لشگردر با 2928 متر ارتفاع وكوههاي قصر قجر (كوه گرمه)وكوه سرده (در شمال وشرق ملاير)به ترتيب با ارتفاع 2206و2777 متر از سطح دريا بلندترين نقطه اين شهرستان مي باشند ونيز پست ترين نقطه اين شهرستان 1550متر از سطح دريا ارتفاع دارد .رودخانه حرم آباد اصلي ترين رودخانه اين شهرستان است ورودخانه ملاير در پايين دست شهر ملاير پس از ورود به دشت ملاير وارد مسير رودخانه گاماسياب مي شود. متوسط تخليه سالانه مسير رودخانه حرم آباد حدود 110ميليون متر مكعب در سال است.

پيشينه تاريخي:

مورخان در مورد وجه تسميه ملاير،نظرات مختلفي ارائه داده اند ،ازجمله گفته اند كه در زمان مادهادر اين نقطه ،با روشن كردن آتش برروي تپه ها وكوهها،اخبار را به ساير مناطق مي رساندند واز اين روي اين منطقه را ((مل آگر)) به معني تپه آتش (تپه بالاي آتش) مي ناميدند .اين منطقه اززمانهاي بسيار دور ،منطقه اي آباد وپر جمعيت بوده است .كه اسامي روستاهايي همچون مانيزان ،گوراب (جوراب) ، اسكنان وابنيه وآثاري چون دژگوراب ،تپه نوشيجان ، بيانگر قدمت تاريخي منطقه است.بناي شهرملاير مقارن است با حكومت قتحعلي شاه قاجار در سال 1188هجري شمسي كه ابتدا دولت آباد ناميده مي شده واحتمالاً با انقراض سلسله قاجار ،به ملاير تغيير نام يافته است .

بناهاي تاريخي وفرهنگي شهرستان ملاير به شرح ذيل مي باشد :

آتشكده وقلعه باستاني نوشيجان – تپه تاريخي گوراب(جوراب) – برج سامن – يخچال ميرفتاح – خانه قديمي لطفعليان – خانه مصدقي- بازار قديمي ملاير – مقبره سيف الدوله.

 

 

 

ادامه نوشته

اسدابادهمدان

 

اسدآباد منطقه‌اي تاريخي است كه قدمت آن به پيش از اسلام مي‌رسد. دليل اصلي اهميت اسدآباد، قرار گرفتن آن بر سر راه اصلي و قديمي ايران مركزي به بين‌النهرين است.

شهرستان اسدآباد با گستره اي به مساحت 1195 كيلومتر مربع 1/6 درصد از وسعت استان را تشكيل مي دهد كه در 47 كيلومتری باختر همدان و در مسير راه اصلی همدان – كرمانشاه قرار دارد.اساس‌اقتصاد شهرستان اسد آباد بر كشاورزی، دامداری و تا حدودی‌بر صنعت استوار است. محصولات كشاورزی و باغی و انواع فرآورده های دامی و صنايع دستی از صادرات مهم اين شهرستان محسوب می‌شود.

مشخصات جغرافيايي
شهرستان‌اسدآباد در 47 كيلومتری باختر همدان و در مسير راه اصلی همدان – كرمانشاه قرار دارد.ناحيه اسدآباد در محدوده اي بين 47 درجه و 50دقيقه تا 48 درجه و 18 دقيقه طول شرقي و 34 درجه و 35 دقيقه تا 34 درجه و 58 دقيقه عرض شمالي واقع شده است. شهرستان اسدآباد از شمال به قروه ( از شهرستان های استان كردستان ) و سنقر ( از شهرستان های استان كرمانشاه (از خاور به شهرستان های همدان و تويسركان، از جنوب به كنگاور ( از شهرستان های استان كرمانشاه ) محدود می‌شود.
ارتفاع آن از سطح دريا 1607 متر مي باشد
بر اساس تقسيمات كشوري داراي يك نقطه شهري . يك بخش مركزی است
اهالی شهرستان اسد آباد به زبان تركی و فارسی با گويش های كردی و لری صحبت می كنند. دين آن ها اسلام و
مذهب شان شيعه است. اسد آباد در مسير راه اصلی همدان – كنگاور و در 47 كيلومتری شهر همدان و در 32 كيلومتری شهر كنگاور واقع شده و راهی فرعی به طول 53 كيلومتر تا شهر سنقر و راهی فرعی به طول 49 كيلومتر تا شهر تويسركان از مهم‌ترين مسيرهاي دسترسي به اطراف به شمارمي‌آيند.

ادامه نوشته

نگاهی به استان همدان

                       

استان همدان با مساحتی بیش از 19 هزار كیلومتر متر مربع در غرب ایران قرار گرفته است

استان همدان از شمال به زنجان، از جنوب به لرستان، از شرق به استان مركزی و از غرب به كرمانشاه و بخشی از استان كردستان محدود می شود. همدان منطقه‌ای كوهستانی است و كوه الوند با 3 هزار 574 متر ارتفاع از مهمترین ارتفاعات این منطقه به حساب می‌آید.

استان همدان از نعمت رودخانه و چشمه سارهای فراوان بهره مند می باشد كه مهمترین آنها رودخانه گاماسیاب نام دارد كه یكی از بلندترین رودخانه های كشور محسوب می گردد كه از دره های جنوبی كوه الوند و سراب گاماسیاب سرچشمه گرفته و تا باتلاقهای هورالعظیم در استان خوزستان پیش می رود. [آشنايي با رودخانه‌هاي ايران]

استان همدان دارای زمستانهای سرد و پر برف و تابستانهای معتدل می باشد. و شهرهای بزرگ آن عبارتند از: همدان، ملایر، نهاوند، تویسركان، كبودرآهنگ، اسدآباد، بهار، سامن، سركان، قروه در جزین، لالجین و مریانج. شهر پر جاذبه و دیدنی، تاریخی و توریستی همدان قدمتی بیش از 3 هزار سال دارد و هرودت مورخ معروف یونانی مبنای این شهر را به دیااكو، نخستین شهریار ماد نسبت می‌دهد. 

در آن زمان همدان را به نام هگمتانه(محل اجتماع) و سپس اكباتان می‌نامیدند. در سال 550 ق. م این شهر به دست كوروش، پادشاه هخامنشی به تصرف در آمد و در دوران هخامنشی، اسكندر، اشكانیان و ساسانیان از شهر همدان به عنوان پایتخت تابستانی استفاده می كردند.

در دهه دوم هجرت و پس از فتح نهاوند، مردم استان به دین مبین اسلام تشرف پیدا كردند.

همدان از نظر محصولات كشاورزی به ویژه گندم ,چغندرقند، سیب زمینی، سیر وهمچنین میوه هایی كه در باغهای دامنه الوند تولید می شود و همچنین از نظر دامپروری شهرت داشته و از نظر صنایع دستی به ویژه از نظر صنایع چرمسازی، قالیبافی و گلیم بافی و به ویژه  با توجه به وجود شهر لالجین به عنوان قطب سفالسازی و سرامیك كشور محسوب می شود. 

شهر رزن

                                

مساحت :  2729
جمعیت :  123790
توضیحات :  شهرستان رزن در شتی هموار با زمنهای حاصلخیز و مناظر طبیعی در مسیر جاده اصلی همدان به تهران قرار گرفته . این شهرستان از سه شهر رزن ،قروه درجزینو دمق و 3 بخش مركزی سردرود وقروه و در جزین و نیز 7 دهستان و 130 روستای دارای سكنه تشكیل شده است و اكثرا به تركی سخن می گویند ولی زبان فارسی نیز در بین آنها رایج است. رزن در سال 1368 از بخش به شهر و از سال 1373 به شهرستان ارتقا یافته و در آن فرمانداری مستقر شده است. این شهرستان از ناحیه شمال و شمال غربی به استان قزوین از جنوب به شهرستان همدان از مشرق به استان مركزی و از مغرب به شهرستان كبودرآهنگ محدود می باشد.در شمال شرقی این شهرستان رشته كوه خرقان قرار گرفته كه بلندترین نقطه آن در محدوده شهرستان رزن دارای ارتفاع 2630 متر از سطح دریاست.به لحاظ اینكه رزن در شمالی ترین نقطه استان واقع شده است ، هوای آن نسبتا سردتر از سایر نقاط استان است . لیكن در عوض در تابستانها از آب و هوای معتدلی برخوردار است و میانگین درجه حرارت سالیانه ان به طور متوسط 11 درجه سانتی گراد است.متوسط بارندگی سالیانه این شهرستان نیز حدود 300 متر محاسبه شده است و در مجموع با توجه به تقسیم بندی آب و هوایی آب و هوای شهرستان رزن سردو معتدل كوهستانی محسوب میشود٠

شهرستان رزن يكي از شهرستان‌هاي استان همدان است كه از شمال با استان قزوين، از خاور با استان مركزی و از جنوب و باختر با شهرستان كبودر آهنگ هم جوار و آب و هوای آن سرد و خشك است. به علت وجود مراتع مناسب در اطراف رزن، دام‌داری به عنوان يكی از اركان اصلی اقتصاد شهر مطرح شد و مهم ترين عامل توجه بيش تر به شهر رزن، قرارگرفتن آن بر سر راه تهران ـ همدان است. در مورد چگونگی نام‌گذاری و پيشينه تاريخی رزن دو روايت نقل شده است: اول آن‌كه رزن از كلمه رايزن گرفته شده كه در اصطلاح رايزن به معنی مهمان‌دار بوده است. در شرح اين مطلب آمده كه رزن بر سر راه اصفهان – زنجان و قزوين – همدان بنا شده است و بنای اوليه آن جنبه كاروان‌سرا داشته كه مسافران بعد از استراحت در كاروان سرای شاه عباسی واقع در آوج، منزل بعدی را رزن می دانستند و به مرور زمان رايزن به رزن تبديل شده است. در روايت دوم درباره رزن آمده كه به علت وجود باغ های انگور (رز) اين منطقه به رزان معروف شده كه به مرور زمان به رزن تغيير يافته است

نهاوند

     شهرستان نهاوند با مساحت 1461 كيلومتر مربع يكي از هشت شهرستان استان همدان بوده ودر جنوب غربي آن قراردارد .اين شهرستان از شمال به شهرستان تويسركان از شمال غربي وغرب به استان كرمانشاه از جنوب به استان لرستان واز شرق به شهرستان ملاير محدود مي گردد.اين شهرستان در بين عرض هاي 1/34و25/34 شمال وطول هاي 58/47و32/48 شرقي قراردارد مساحت اين شهرستان در مقايسه با استان رقمي معادل 7/7 درصد است .

تقسيمات كشوري:
شهرستان نهاوند داراي دو شهر به نامهاي نهاوند وفيروزان به مركزيت نهاوند بوده وداراي 193آبادي ودو بخش و7دهستان به شرح ذيل مي باشد :
- بخش مركزي شامل 5دهستان به نامهاي طريق الاسلام ،فضل ،گيان ،شعبان وگاماسياب مي باشد.
- بخش خزل شامل2دهستان به نامهاي خزل شرقي وسلگي مي باشد.
اوضاع اقليمي:
شهرستان نهاوند داراي آب وهواي نيمه خشك وسرد بوده ورژيم بارندگي آن از تيپ اقليم مديترانه اي ومتوسط بارندگي ساليانه آن محدود 450ميليمتر مي باشد .ميانگين درجه حرارت سالانه حدود 18/13 درجه سانتيگراد است .
وضعيت توپوگرافي ورودخانه ها:
دشت نهاوند بصورت دره اي باريك وطويل با وسعت 640كيلومتر مربع از رسوبات آبرفتي تشكيل شده است مرتفع ترين مناطق نهاوند در كوههاي غربي است .شيب عمومي دشت نهاوند از جنوب شرقي به شمال غربي است .در اين شهرستان رودخانه گاماسياب كه از بهم پيوستن رودهاي ملاير،تويسركان ونهاوند بوجود آمده در جهت جنوب شرقي شمال غربي تا محل برخورد به رودخانه قره سو جريان مي يابد .حجم تخليه ساليانه رودخانه گاماسياب حدود 650ميليون متر مكعب بوده كه از محل روستاي دو آب خارج ووارد استان كرمانشاه مي شود

.

 

ادامه نوشته