کاروانسرای ایلخانی (بیستون)

این کاروانسرا بر روی بقایایی از یک بنای سنگی دوره ساسانی معروف به کاخ خسرو ساخته شده است. ایلخانیان با الحاق دیوارهایی به دیوارهای محیطی بنای ساسانی، این کاروانسرا را احداث نمودند.

این کاروانسرا به ابعاد 85×80 متر با لاشه سنگ و آجر به همراه ملاط گچ ساخته شده است.

درگاه ورودی آن در جبهه شرقی بنا قرار دارد و به حیاط مرکزی منتهی می شود. در اطراف حیاط نیز مجموعه ای از اتاق های مستطیل شکل دیده می شود. در سه ضلع شرقی، شمالی و جنوبی، ایوان ها و اتاق ها قرار دارند و در کنار هر ایوان دو اتاق ساخته شده است. در ضلع غربی در جلوی هر اتاق، ایوان کوچکی وجود دارد.

دیوارهای این کاروانسرا تا قسمت پاکار قوس با لاشه سنگ و از پاکار تا تیزه قوس با آجر چیده شده است. در داخل حیاط مرکزی آن، مسجد کوچکی به چشم می خورد. در کنار این مسجد نیز سکویی مربع شکل احداث شده است و در هرگوشه آن پشتبند مستطیل شکلی قرار دارد. در مرکز این سکو نیز فضای مدور تو خالی ایجاد شده است. متأسفانه کاربرد این سکو تاکنون مشخص نشده است.

کاروانسرای (شاه عباسی) بیستون

کاروانسرای بیستون معروف به کاروانسرای شاه عباسی در سی کیلومتری شمال شرقی کرمانشاه و در محل روستای «بیستون کهنه» قرار دارد. این کاروانسرا به سبک چهار ایوانی دارای 83/60 متر طول و 74/50 متر عرض است. در چهار گوشه این بنا، برج هایی قرار دارد؛ برج های ضلع غربی مدور و برج های ضلع شرقی هشت ضلعی است. دیوار محیطی این کاروانسرا از داخل و خارج تا کف طاق نماها با سنگ های تراشیده و از کف کطاق نماها به بالا با آجر ساخته شده است. دروازه ورودی این کاروانسرا به عرض 50/3 متر در ضلع جنوبی است. در هر طرف این دروازه هفت طاق نما قرار دارد.

پس از دروازه، فضایی سرپوشیده با طاق جناغی دیده می شود که در طرفین آن، دو ایوان با طاق هلالی است. در ابتدای این ایوان ها، راه پله ای برای ورود به پشت بام ساخته شده است. این فضای سرپوشیده به یک فضای هشت ضلعی با طاق گنبدی منتهی می شود. در طرفین این فضای هشت ضلعی، دو ایوان وجود دارد و هر یک از این ایوان ها دارای سه درگاه است. این فضای گنبددار به حیاط کاروانسرا راه دارد. در هر یک از اضلاع کاروانسر، شش اتاق چهار ضلعی قرار دارد. در جلوی هر یک از اتاق ها ایوان سنگ فرشی دیده می شود. در چهار کنج حیاط نیز چهار ایوان شش ضلعی وجود دارد. در ضلع مقابل درگاه ورودی کاروانسرا، شاه نشینی ساخته شده است. در پشت اتاق های کاروانسرا، اصطبل های درازی ساخته شده است. این کاروانسر به دستور شاه عباس اول صفوی ساخته شد. با توجه به کتیبه ای که از شاه سلیمان صفوی (1105-1077 ه.ق) در این بنا باقی مانده، به نظر می رسد بنای این کاروانسرا در زمان پادشاهی شاه سلیمان و صدارت شیخ علی خان زنگنه خاتمه یافته است. این مکان در زمان سلطنت ناصر الدین شاه قاجار و صدرات «میرزا آقا خان نوری» توسط «حاجی جعفرخان معمار باشی اصفهانی» مورد مرمت قرار گرفت.

کاروانسرای ماهیدشت

این کاروانسرای چهار ایوانی در داخل شهر ماهیدشت قرار دارد و ابعاد آن 65×65 متر است. ورودی آن در قسمت جنوبی بنا است. دو سکوی دراز و بلند در طول این ورودی قراردارد. گوشه های بیرونی این کاروانسرا به صورت مدور است. در هر طرف ورودی کاروانسرا دو فضای دو طبقه ایوان مانند قرار دارد. در نمای جنوبی کاروانسرا نیز در هر طرف ورودی، چهار طاق نما با طاق جناغی ساخته شده است. پس از ورودی، هشتی گنبدداری قرار دارد که به حیاط کاروانسرا منتهی می شود. در اطراف حیاط نیز مجموعه ای از اتاق ها جهت استراحت کاروانیان و در پشت آن ها نیز اصطبل های سراسری ساخته شده است.

این کاروانسرا به دستور شاه عباس اول صفوی احداث شد و طبق کتیبه موجود در زمان ناصر الدین شاه تعمیر شد.

کاروانسرای قصر شیرین

این کاروانسرا در داخل شهر قصر شیرین قرار دارد و متأسفانه در اثر حملات نظامیان عراقی آسیب زیادی دیده و تنها قسمت ورودی آن باقی مانده است. در سال های اخیر میراث فرهنگی اقدام به بازسازی آن نموده است. این کاروانسر نیز تا حدودی شبیه کاروانسراهای بیستون و ماهیدشت است. ورودی طاق دار آن در ضلع جنوبی قرار دارد. در هر طرف ورودی سکویی دراز ساخته شده است. پس از ورودی، هشتی گنبدداری قرار دارد که به حیاط مرکزی راه دارد.

در چهار طرف حیاط، ایوان های بزرگی با طاق جناغی دیده می شود. همچنین در اضلاع حیاط مرکزی تعدادی اتاق ساخته شده است. در جلوی هر یک از این اتاق ها ایوان کوچکی و در پشت اتاق ها، اصطبل های درازی احداث شده است. این کاروانسرا با لاشه سنگ و آجر ساخته شده و در برخی از قسمت های آن از جمله ورودی، از آجرهای بناهای ساسانی نیز استفاده شده است.

معرفی بقعه های استان کرمانشاه

(گشت و گذاری در استان کرمانشاه (4))

مقبره ها ابودجانه

در نزدیکی ریجاب از توابع شهرستان اسلام آباد، قبرستانی از صدر اسلام با تعداد آرامگاه به سبک چهار طاقی های دوره ساسانی وجود دارد. در میان این قبور، بنای عظیمی دیده می شود که در میان اهالی محل به مقبره ابودجانه معروف است و در نزد اهالی از احترام خاصی برخوردار است. این آرامگاه چهار ضلعی است و بر فراز آن گنبدی مخروطی شکل قرار دارد. در جنوب این آرامگاه بنای دیگر شبیه به آن، ولی در ابعاد کوچک تر ساخته شده است و در داخل آن چند سنگ قبر به چشم می خورد. این دو آرامگاه بالا شه سنگ و ملاط گچ ساخته شده و سطوح بیرونی و داخل آنها با ملاط گچ اندود شده است.

ابودجانه یکی از یاران با وفای پیامبر(ص) بود. در جنگ احد هنگامی که مشرکان، نیروهای اسلام را شکست دادند، ابودجانه نیز مانند حضرت علی(ع) در کنار پیامبر باقی ماند و از آن حضرت مردانه دفاع کرد.

مقبره بابا یادگار

این آرامگاه در روستای «بان زرده» کرند، نزدیک قلعه یزدگرد و در دامنه کوه «دالاهو» قرار دارد. از نظر معماری این بنا به صورت فضای مربع شکل کوچکی است و بر روی آن گنبد مخروطی شکلی قرار گرفته است.

سطوح داخلی و خارجی این بنا به وسیله ملاط گچ اندود شده است. این مقبره، یکی از زیارتگاه های مهم اهل حق به شمار می رود. هویت حقیقی بابا یادگار نیز مانند دیگر مشایخ اهل حق به درستی معلوم نیست. بیش تر از این مشایخ در اوایل حکومت صفویان زندگی می کردند و در نوار مرزی ایران و عثمانی به ترویج مذهب اهل حق اشتغال داشتند.

مردم اهل حق طبق معتقدات دینی و سنتی خود که «تناسخ» باشد، بابا یادگار را مظهر روح حضرت امام حسین(ع) می دانند.

مقبره حمزه قادری

این مقبره در سر پل ذهاب و بر سر راهی که به «مله دیزکه» منتهی می شود، قرار دارد. این مقبره در داخل آتشکده ای از دوره ساسانی قرار دارد و به وسیله لاشه سنگ و ملات گچ ساخته شده است. وجود این مقبره موجب شده که بقایای آتشکده ساسانی تاکنون سالم بماند. اهالی محل متعقدند که این آتشکده مقبره حمزه قاری است و برای آن احترام خاصی قایلند.

«ابوعماره حمزه بن حبیب بن عماره بن اسماعیل کوفی» معروف به «زیات»، قاری معروفی است که «ابوالحسن کسایی»، دانشمند و نحوی معروف، قرائت قرآن را از وی آموخته است. حمزه روزگار خود را به تجارت بین کوفه و حلوان می گذراند و در یکی از سفرهای تجارتی به سال 156 ه.ق در سر پل ذهاب درگذشت و طبق سنت اسلامی در همان جا دفن شد.

مقبره احمد بن اسحاق

این مقبره در داخل شهر سر پل ذهاب قرار دارد. بنای این آرامگاه در اصل به صورت چهار ضلعی بود و بر روی آن گنبدی مدور قرار داشت. در سال های اخیر توسط اداره اوقاف ساختمان قدیمی تخریب و به جای آن ساختمان جدیدی با آجر و کاشی کاری بنا شد.

احمدبن اسحاق یکی از محدثان معروف زمان امام حسن عسگری (ع) بود و در سال 250 ه.ق در سر پل ذهاب درگذشت.

بقعه مالک

این بقعه بر روی تپه ای در مرکز شهر سنقر قرار دارد. این آرامگاه برجی شکل، هشت ضلعی و دارای گنبدی آجری است . هر ضلع آن سه و نیم متر طول دارد. در طبقه پایین این بقعه سردابه ای هشت ضلعی وجود دارد و پوشش آن گنبدی است. بخش تحتانی آرامگاه یعنی سردابه با سنگ های تراشیده و قسمت فوقانی آن با آجر ساخته شده است.

در هر یک از اضلاع این آرامگاه، طاق نمایی با قوس جناغی قرار دارد. در داخل این طاق نماها تزیینات آجرکاری دیده می شود. لچکی طاق نماها نیز با کاشی های فیروزه ای رنگ تزیین شده است.

در سال های گذشته از داخل سردابه این آرامگاه، بیست و پنج تابوت چوبی ساده به دست آمد. در داخل تابوت ها، اجسادی قرار داشتند که به شیوه اسلامی دفن شده بودند. متأسفانه در بنا کتیبه ای که بیانگر تاریخ ساخت این بنا باشد، وجود ندارد. با توجه به ساختار معماری و نقشه آن، به نظر می رسد این بنا متعلق به دوره ایلخانی باشد.

بقعه سیده فاطمه

این مقبره در میدان آزادی شهر کرمانشاه قرار دارد. در گذشته این بقعه به صورت چهار طاقی سرپوشیده بود. بر اساس کتیبه موجود در بنا، این مقبره در سال 1287 ه.ق توسط «مصطفی قلی میرزا» فرزند امام قلی میرزا عمادالدوله والی معروف غرب احداث شد. در سال های اخیر این بنا توسط اداره اوقاف تخریب و ساختمان آجری جدیدی به جای آن ساخته شده است. این بقعه یکی از زیارتگاه های قابل احترام مردم کرمانشاه به ویژه بانوان است. در داخل این بقعه دو سنگ قبر وجود دارد. نوشته های هر دو قبر به خط کوفی و مربوط به قرون اولیه اسلامی است. یکی از قبرها مربوط به «شیخ علی» نامی و دیگری – به تاریخ سال 165 ه. ق – به «سیده فاطمه» تعلق دارد.

مقبره فاضل تونی

این مقبره در سال های اخیر در کنار پل کهنه کرمانشاه، مشرف بر رودخانه قره سو ساخته شده است. «ملا عبدالله بن محمد تونی بشروی» از علما و فقهای دوره صفویه بود و در مشهد مقدس ساکن و به تدریس و ترویج اشتغال داشت. وی در اواخر عمر به قصد زیارت ائمه عراق از خراسان حرکت کرد و در روز شانزدهم ربیع الاول سال 1071 ه.ق در کرمانشاه دار فانی را وداع گفت. شیخ علی خان زنگنه حاکم کرمانشاه نزدیک پل کهنه، وی را دفن و بر مزار او بقعه ای بنا کرد این بنا در زمان نامشخصی به کلی تخریب شده بود و در سال های اخیر مقبره جدید در این محل احداث شد.

سر قبر آقا

مقبره معروف به سر قبر آقا متعلق به «محمد علی» فرزند «آقا محمد باقر بهبانی» فقیه معروف است. آقا محمد علی در حدود سال 1188 ه.ق بر حسب تقاضای اهالی کرمانشاه به این شهر آمد و به ترویج مذهب و تدریس علوم اسلامی پرداخت. گذشته از فضایل، مبارزاتی که او با درویشان و خصوصاً «معصوم علی شاه هندی» نمود، مبارزاتی که نام وی بلند آوازه گردد. مقبره او در بین مردم به «قبر آقا» شهرت دارد.

معرفی غارهای تاریخی استان کرمانشاه

غار مرخرل

این غار در دامنه کوه بیستون، در فاصله پانصد متری از خانه های مسکونی قرار دارد. این غار با طول بیست و هفت متر بردشت بیستون مشرف است. در سال 1965 م این غار توسط فیلیپ اسمیت مورد حفاری قرار گرفت. آثار به دست آمده از این غار به ترتیب قدمت عبارتند از:

- تراشنده ها و تیغه های ضخیم دوره میان پارینه جدید (چهل هزار سال پیش).

- قلم های حکاکی، تراشنده ها و تیغه های کول دار دوره زیرین پارینه سنگی جدید.

- ریز تیغه مربوط به دوره فرا پارینه سنگی.

آثار بالای این لایه معرف دوران های نو سنگی بدون سفال و نو سنگی با سفال بود. آثار دوره نو سنگی با سفال، شامل سفال خشن با خمیره مایه کاه خرد شده است که به سفال پوک شهرت دارد.

از پنجاه و شش نمونه استخوان حیوان به دست آمده از این غار، دویست و چهل عدد متعلق به بز و گوسفند بود. این امر نشان می دهد زاگرس مرکزی یکی از مراکز اولیه اهلی شدن این دو حیوان بوده است. جدیدترین آثار مکشوفه از غار مرخول متعلق به دوره ساسانی است.

غار مرتاریک

این غار در دامنه کوه بیستون و در قسمت شمال غربی غار مرخول قرار دارد. این غار بیست و پنج متر عمق و در حدود هشتاد متر مربع وسعت دارد. این غار به صورت دالان دراز و کم عرضی است که در انتها به محوطه ای نسبتاً بازتر منتهی می شود. دهانه غار به سمت جنوب شرقی است.

اشیای شناسایی شده از این غار که بیشتر در قمت انتهایی غار به دست آمده اند، مصنوعات سنگی بیشتر شامل سنگ های مادر، خراشنده ها، سوراخ کننده، اسکنه، ابزارهای کنگره دار و دندانه دار است. ابزارهای سنگی به دست آمده از این غار نیز متعلق به دوره موستری است.

غار شکارچیان

این غار در دامنه کوه بیستون و به فاصله کمی از مجسمه هرکول قرار دارد. در حفاری هایی که در سال 1949 م در این غار صورت گرفت، در حدود بیست و دو هزار یافته شامل سفال، ابزار سنگی و قطعات استخوان حیواناتی چون گوزن، غزال، گاو وحشی، پلنگ، شغال، گراز، وباه قرمز و بخشی از استخوان ساعد انسان نئاندرتال به دست آمد. دو قطعه از سفال های مکشوفه متعلق به دوره آشوری و بقیه از نوع سفال های هخامنشی بودند. همچنین ابزارهای سنگی از نوع تیغه های سنگی دوره پارینه سنگی جدید به عبارتی در حدود چهل هزار سال پیش است.

غار مردودر

این غار دردامنه کوه بیستون و در قسمت شمال شرقی غار شکارچیان قرار دارد. این غار بیست متر عمق و در حود یک صد و هفتاد متر مربع وسعت دارد. ارتفاع سقف غار نیز بین یک تا سه متر است. غار مردودر دارای دو دهان هاست. دهانه اصلی در جهت جنوب – جنوب غربی، مشرف بر دره ای پر شیب و کم عرض است و به پرتگاهی منتهی می شود. دهانه دیگر غار در جهت شرق – جنوب شرقی، مشرف به راهی است که به غارهای مرآفتاب و مرتاریک منتهی می شود.

ابزارهای شناسایی شده از این غار عبارتند از: ابزارهای روتوش شده، سنگ مادر، خراشنده های جانبی و خراشنده های متقارب، تراشنده های کنگره دار، تراشنده های دندانه دار و سوراخ کننده ها، ابزارهای به دست آمده از این غار مربوط به دوره موستری و زارزی است.

غار مرآفتاب

این غار در دامنه کوه بیستون و در حد فاصل غارهای مرتاریک و مردودر قرار دارد. غار مرآفتاب بیست و شش متر طول دارد و دهانه آن به سمت شمال شرقی است. مساحت غار صد و شصت متر و دهانه آن حدود شش متر ارتفاع دارد و به تدریج از ارتفاع آن کاسته می شود. سنگ های شناسایی شده از این غار «چرت» و «ژاسب» است و بیشتر به صورت تراش های ساده، تراش های وازده و سنگ مادر دیده می شود. ابزارهای سنگی ساخته شده، شامل خراشنده ها و سوراخ کننده ها است. علاوه بر مصنوعات سنگی، در کف غار نیز ابزاری از جنس استخوان به دست آمده که به شکل مثلث است. در بخش تحتانی این ابزار سه سوراخ وجود دارد. یکی از این سوراخ ها بر لبه جانبی ابزار است.

متأسفانه کاربرد این قطعه استخوان مشخص نیست. ابزارهای سنگی شناسایی شده از این غار نیز متعلق به دوره موستری است.

غار (پناه گاه سنگی) ورواسی

این پناه گاه سنگی در یازده کیلومتری شمال شرقی کرمانشاه، در دامنه کوه «ماسیم و در دره معروف به «تنگ کنشت» قرار دارد. این پناه گاه در سال 1960 م مورد گمانه زنی قرار گرفت. آثار به دست آمده از این گمانه به ترتیب قدمت از قدیم به جدید عبارتند از:

- تراشنده ها و سرپیمان های دندانه دار دوره میانی پارینه سنگی جدید.

- قلم های حکاکی، تراشنده ها، تیغه های روتوش شده و سر پیکان های دوره زیرین پارینه سنگی جدید.

- سنگ های مادر، ریز تیغه ها، چکش، قلم حکاکی، سوراخ کن های دوره فرا پارینه سنگی.

بنا به تحقیقات انجام شده این پناه گاه سنگی محل مناسبی برای استقرار موقت شکارچیان بود. بقایای حیوانی مکشوفه نیز این امر را تأیید می کند. در میان استخوان های حیواناتی که آزمایش شده اند، تعداد زیادی بقایای استخوان حیوانات شکاری مانند گورخر، بزکوهی، بز و گوسفند اهلی نشده، گراز وحشی و کفتار وجود داشت. علاوه بر آن مقداری استخوان جوندگان کوچک جثه مانند موش کور و خرگوش نیز در میان بقایای استخوانی مشاهد شد.

غار دو اشکفت

یکی از کهن ترین سکونتگاه های بشر در منطقه کرمانشاه غار دو اشکفت در نزدیکی طاق بستان است. این مکان باستانی – شامل دو غار مجاور هم – در دامنه جنوبی کوه «میوله»، در ارتفاع حدود سیصد متری از دشت و مشرف بر پارک کوهستان قرار دارد. با توجه به مطالعات باستان شناسی انجام یافته، یکی از این دو غار (غار شرقی)، در دوره پارینه سنگی میانی محل سکونت موقت یا فصلی گروه های شکارورز ساکن منطقه بود.

این گروه های شکارچی که احتمالاً از نوع نئاندرتال بودند با توجه به مزایای مختلف این مکان از جمله وجود چشمه آب دایمی در کنار غار، چشم انداز مناسب دهانه آن به دست و دسترسی نسبتاً آسان به ارتفاعات بالاتر، به طور متوالی از این غار استفاده کرده اند. همچنین وجود یک برون زد زمین شناسی از جنس رادیو لاریت در نزدیک غار، امکان ساخت ابزار سنگی را در محل فراهم می کرده است.

به طوری که اکثر ابزارهای سنگی یافت شده در محل، از این نوع سنگ ساخته شه است. علاوه بر این منابع سنگ داخل دشت نیز استفاده می کردند. برای مثال منابع سنگ تپه های «گاکیه» در شرق کرمانشاه که حدود دوازده کیلومتر با غار فاصله دارد، در میان مجموع های یافت شده وجود دارد. ابزارهای یافت شده در دو اشکفت اغلب از نوع خراشنده جانبی و سایر ابزارها مربوط به صنعت موستری زاگرس هستند که بین دویست و پنجاه تا حدود چهل هزار سال پیش ساخت آنها در زاگرس رواج داشته است. آثاری از دوره پارینه سنگی میانی در سایر غارهای منطقه مثل غار «قبه» و پناهگاه صخره ای و رواسی در تنگه کنشت و چندین غار دیگر در بیستون نیز یافت شده است.

مطالعات انجام شده در مکان های پارینه سنگی میانی کرمانشاه نشان می دهد که ساکنان این غارها بیشتر به شکار بز کوهی، میش وحشی، گورخر و اسب وحشی می پرداختند. البته حیوانات دیگر مثل مارال، گاو وحشی، غزال و گراز نیز شکار می شدند.

غار قوری قلعه

این غار در بیست و پنج کیلومتری شمال شرق شهر پاوه، در دامنه کوه «شاهو» قرار دارد. غار قوری قلعه بزرگ ترین غار آبی آسیا است و تاکنون 3140 متر آن شناسایی شده است. آبشارهای متعدد، قندیل های کریستالی، ستون های مورب گچی، حوضچه های آب، استالاگمیت و استلاگتیت های بسیار زیبا از جمله جاذبه های این غار است. وجود جنگل های متراکم با گونه های بلوط، انجیر کوهی، آلبالوی کوهی، بادام وحشی و همچنین حیواناتی چون گرگ، روباه، خوک، خرگوش و کل و بز در اطراف این غار، زیبابی خاصی به آن بخشیده است. تقریباً حدود چهارصد متر از این غار نورپردازی شده است و هر روز باز دیدکنندگان بسیاری از این غار دیدن می کنند.

منبع: سازمان میراث فرهنگی استان کرمانشاه