اشنایی با شهرهای ایران  وکشورهای جهان

استان يزد با مساحت 73240 كيلومتر مربع در طول جغرافيايي 52 درجه و 50 دقيقه شرقي و عرض جغرافيايي 56درجه و 40 دقيقه شمالي در مركز كشور قرار گرفته است. بلندترين‌ ارتفاع آن قله شيركوه با ارتفاع 4300 متر وپائين ترين نقطه ان كوير سياه كوه با ارتفاع حدود 1000 متر مي باشد .

-بارندگي سالانه

تجزيه و تحليل بارندگيهاي سالانه نشان دهنده تغييرات چشمگير در سطح استان مي باشد بطوريكه در اكثر ايستگاههاي واقع در مناطق پست و كويري بارندگي زير 100 ميليمتر بوده است . اين مقدار در ايستگاههاي كوهستاني نظيرده بالا ، نير و كرخنگان بيشتر از 200 ميليمتر مي باشد.

- بارندگي فصلي

جهت تعيين فصول خشك و باراني در ايستگاههاي استان اقدام به بررسي بارندگي فصلي شده كه با توجه به بررسي هاي به عمل آمده خشكترين فصل در تمامي ايستگاههاي استان فصل تابستان و بيشترين نزولات جوي در فصول زمستان و پاييز اتفاق مي افتد .

-تهيه نقشه هم باران استان يزد

جهت تهيه نقشه همباران استان از متوسط بارندگي سالانه ايستگاهها استفاده شده و با استفاده از نرم افزار Surfer و Ilwis  نقشه شماره 4-9  استخراج شد نقشه مذکور نشان می دهد که 28/69 درصد از مساحت استان يزد داراي بارندگي 100 ميليمتر و كمتر مي باشند .

- ضريب تغييرات بارندگي استان يزد

 ضريب تغييرات بارندگي فصلي وسالانه براي ايستگاههای مورد مطالعه محاسبه گرديده است که نتیجه این محاسبات در جدول شماره 4-10 نشان داده شده است. در استان يزد ضريب تغييرات بارندگي سالانه بين 26 تا 73 درصد در نوسان مي باشد.به منظور بهره گيري بيشتر از اين پارامتر اقدام به رسم نقشه هم ضريب تغييرات سالانه بارندگی در استان يزد شد تا بتوان مناطقي را كه از نظر ضريب تغييرات بارندگي به شرايط بياباني نزديكترند از ساير نواحي جدا كرد. 

- ضريب بي نظمي بارش و  شدت ميانگين بارش روزانه

اين ضرايب براي هر سال در طول دوره آماري محاسبه شده و نهايتاً ميانگين سالانه ضرايب بي نظمي و شدت میانگین بارش روزانه براي هر ايستگاه محاسبه و جهت ترسيم خطوط هم ارزش در استان مورد استفاده قرار گرفته است .نتايج محاسبه ضريب بي نظمي بارش که بر اساس آن نقشه هم ضريب بي نظمي بارش استان ترسیم شده در جدول شماره 4-11 آورده شده است.

-تبخير

جهت نشان دادن قلمرو بيابان با استفاده از پارامتر تبخير اقدام به ترسيم خطوط هم تبخير در استان شده است جدول شماره 4-13  ميزان تبخير در استان يزد را نشان می دهد اين رقم در ايستگاه ده بالا كه در مناطق كوهستاني شيركوه قرار دارد برابر 1623 ميليمتر و براي ايستگاه ساغند كه در مناطق پست كويري قرار دارد.3675 ميليمتر مي باشد.

جدول شماره : 4-11 ضريب بي نظمي و شدت ميانگين بارندگي ايستگاههاي دوره مطالعه

- ضريب خشكي دومارتن

مقدار این ضریب نیز که نقشه هم ضريب دومارتن بر اساس آن تهیه شده از فرمول مربوطه محاسبه و در جدول شماره 4-14 درج گرديده است .

جدول شماره 4-14 :  ميزان ضريب خشكي دومارتن برای ايستگاههاي مورد استفاده در استان يزد

-قلمرو بيابانهاي اقليم شناسي استان

اقليم از مهمترين عوامل در تعيين قلمرو بيابان از غير بيابان مي باشد . جهت تعيين قلمرو جغرافيايي بيابان از غير بيابان در استان يزد وضعيت بارندگي ، ضريب تغييرات بارندگي ، ضريب بي نظمي بارش ، شدت ميانگين بارندگي روزانه ، اختلاف دما ، تبخير و ضريب خشكي دومارتن بررسي و نتايج به صورت جداول و نقشه هاي مختلف ارائه شده است و با استفاده از ارقام حاصله اقدام به تهيه 6 لايه از نقشه هاي محدود بياباني استان يزد با استفاده از پارامترهاي اقليمي شده است .

براي تفكيك مرز مناطق بياباني ابتدا هر يك از نقشه ها كه براي هر عنصر اقليمي بصورت يك لايه تهيه شده است با نقشه هاي توپوگرافي كه قبلاَ بصورت رقومي در محيط GIS   تهيه شده بود تطابق داده شد . يكي از خطوط منحني را كه در حد فاصل دشت و كوهستان قرار داشته و نزديكترين فاصله را با محل برخورد دشت و كوهستان داشت ، انتخاب گرديد و بر اساس اين خطوط نقشه محدوده بياباني استان يزد نسبت به پارامتر به خصوص رسم گرديد . و مساحتي از استان كه با توجه به اين پارامتر جزء‌ مناطق بياباني است محاسبه گرديد .

- از نطر بارندگي براي تفكيك اوليه مرز بيابان از غير بيابان ميزان بارندگي مساوي وكمتر از 100 ميليمتر در نظر گرفته شده و نقشه محدوده بياباني استان يزد از نظر ميانگين بارندگي سالانه رسم شد كه از اين نظر 28/69 درصد از سطح استان معادل 5065175 هكتار جزء‌ مناطق بياباني و 72/30 درصد از سطح استان معادل 2246175 هكتار جزء مناطق غير بياباني محسوب مي شود .

و از نظر CV بارندگي ، با توجه به ويژگيهاي مناطق ، مقادير ضريب تغييرات بارندگي 45 و بيشتر را مرز بياباني از غير بياباني قرار داده ايم و با توجه به اين عدد نقشه محدوده بياباني استان يزد از نظر مقدار CV بارندگي سالانه رسم نموديم، با توجه به نقشه فوق 13/58 درصد از سطح استان معادل 4249800 هكتار جزء مناطق بياباني و 87/41 درصد از سطح استان معادل 3061550 هكتار جزء مناطق غير بياباني قرار مي گيرد .

- از نظر بررسي دما بهترين پارامتري كه توانستيم مرز بيابان از غير بيابان را رسم نمائيم دامنه تغييرات دما ( اختلاف ميانگين گرمترين و سردترين ماه سال ) بود كه با توجه به ويژگيها و شرايط منطقه اختلاف دماي بيشتر 23 درجه سانتيگراد را مرز قرار داده و نسبت به ترسيم نقشه محدوده بياباني استان يزد اقدام گرديد . با توجه به اين نقشه 84/89 درصد از سطح استان معادل 6568425 هكتار جز، مناطق بياباني و 16/10 درصد معادل 742925 هكتار جز، مناطق غير بياباني محسوب مي شود .

- از نظر ميزان تبخير سالانه مرز را ميزان تبخير 30000 ميلي متر قرار داده و اقدام به رسم نقشه محدوده بياباني استان يزد از نظر ميزان تبخير سالانه نموديم، از نظر ميزان تبخير سالانه 82/64 درصد از سطح استان معادل 4741875 هكتار جزء مناطق بياباني و 14/35 درصد معادل 2569475 هكتار جزء مناطق غير بياباني محسوب مي شود .

 - از نظر ضريب دومارتن مرز را عدد 5 قرار داده ( مناطق بياباني داراي عدد دومارتن كوچكتري هستند و اقدام به رسم نقشه محدوده بياباني نموديم. از اين نظر 72/88 درصد سطح استان معادل 6486825 هكتار جزء‌مناطق بياباني و 28/12 درصد معادل 824725 هكتار جزء مناطق غير بياباني محسوب مي گردد .

در مرحله بعد كليه نقشه هاي تهيه شده ( لايه هاي اطلاعاتي ) روي يكديگر قرار داده شدند و همانطور كه انتظار مي رفت كليه خطوط بر يكديگر منطبق نشدند . در نهايت يك نقشه نهايي با استفاده از لايه هاي اطلاعاتي تهيه شده قبلي رسم گرديد . كه اين نقشه تلفيق كليه نقشه ها است . بدين ترتيب كه هر جا همه نقشه آن را بيابان شناخته اند ، بيابان و هر كجا كه همه نقشه ها آن را غير بيابان دانسته اند منطقه غير بيابان تعريف شدند و بقيه حدفاصل دو منطقه فوق به نام منطقه گذر يا نيمه بيابان ناميده شد(نقشه شماره 13 ).

       مساحي حاصل از نقشه نهايي در محيط GIS  نشان مي دهد كه 5/44 درصد معادل 3257450 هكتار از سطح استان يزد را مناطق بياباني و 5/4 درصد معادل 326875 هكتار را مناطق غير بياباني و 51 درصد معادل 3727025 هكتار را مناطق نيمه بياباني ( منطقه گذر ) در برگرفته است .

در مرحله بعد براي بيان كمي ويژگيهاي هر يك از مناطق سه گانه فوق ، نقشه منحني هاي هم ميزان هر يك از عناصر مورد نظر ، بطور انفرادي روي نقشه نهايي ( نقشه شماره 13 ) قرار داده شد و عدد مربوط به دو خطي كه بيشترين اشتراك را با خط مربوط به مرز بيابان و نيمه  بيابان و خط مرزي غير بيابان و نيمه بيابان داشتند تعيين گرديد . بدين ترتيب ميانگين بارندگي ، ضريب تغييرات بارندگي ، دامنه دما ،‌ضريب دومارتن و ميزان تبخير در مرز بيابان با نيمه بيابان به ترتيب اعداد 90 ،50 ، 25  ،3100 ، و ميزان اين عناصر در مرز نيمه بيابان با غير بيابان به ترتيب 180 ،40، 22 ، 5/7 و 2600 را نشان دادند .  بدين صورت ويژگيهاي كمي هر يك از عناصر براي تعريف بيايان در استان يزد مشخص شد . از اين نظر در استان يزد به مناطقي بيابان گفته مي شود كه داراي بارندگي كمتر از 90 ميليمتر ،‌ضريب تغييرات بارندگي بيش از 50 ،‌دامنه دمايي بيش از 25 درجه سانتيگراد ،‌ضريب دومارتن كمتر از 4 و ميزان تبخير بيش از 3100 ميليمتر باشد . و مناطقي كه داراي بارندگي بيش از 180 ميليمتر ، ضريب تغييرات كمتر از 40 ، دامنه دمايي كمتر از 22 درجه سانتيگرا د ، ضريب دومارتن بيش از 5/7 و تبخير كمتر از 2600ميليمتر باشد . مناطق غير بياباني محسوب مي گردد . و مناطق نيمه بياباني ( گذر) به مناطقي اطلاق مي گرددكه داراي بارندگي بين 90 تا 180 ميليمتر ، ضريب تغييرات بين 40 تا50  ،‌دامنه دمايي بين 22 تا 25 درجه سانتيگراد ،‌ضريب دومارتن بين 4 تا 5/7  و ميزان تبخير بين 2600 تا 3100 ميليمتر باشد.

منطقه يزد، قلمرو وسیعی از استان یزد از نظر تقسیمات اقلیمی، زیر پوشش اقلیم‌های خشک و فرا خشک قرار گرفته است. دور بودن منطقه از سفره های آب وسیع، کمی مقدار بارندگی و بالا بودن میزان تبخیر، عامل اصلی این خشکی به شمار می‌آید. فقط گستره‌های نیمه مرتفع و مرتفع کوهستانی استان که به علت پدیده های اوروگرافیک، باران بیشتری دریافت می‌كنند، در گروه اقلیم‌های نیمه خشک و نیمه مرطوب قرار می‌گیرند.

نظام بارندگی استان یزد از نوع مدیترانه ای با حداکثر زمستانه تبعیت می‌کند. در قلمرو این استان، از سمت شرق و شمال به سمت غرب و جنوب، بر میزان بارندگی و بارش افزوده می‌شود، به طوری که در مناطق کویری استان، نظیر کویر سیاهکوه، ریگ زرین و دره انجیر، میزان بارندگی سالانه با نوساتی در سالهای خشک و تر، نزدیک 50 میلی متر است. ولی در ارتفاعات استان نظیر شیرکوه، باجگان، بن لخت و ندوشن، میزان بارندگی از حدود 300 تا 450 میلی متر متغیر است.

توزیع فصلی بارندگی‌ها گویای آن است که بخش اعظم بارندگی‌های استان در فصل زمستان رخ می‌دهد (حدود 40 تا 60 درصد)، سپس بارندگی های بهاره با حدود 20 تا 40 درصد و بارندگی های پاییزه با 10 تا 30 درصد قرار دارند.

بررسی های انجام شده در مورد دمای هوا در قلمرو استان یزد گویای آن است که در این محدوده مطالعاتی، میانگین سالانه دما از حدود 10 درجه سانتی‌گراد در قلمرو جنوبی استان، تا حدود 23 درجه سانتی‌گراد در نواحی بیابانی و کویری متغیر است. همچنین در قلمرو این استان، اختلاف دما بین ارتفاعات و عرصه‌های کویری استان زیاد و دامنه ای حدود 25 درجه سانتی‌گراد را در بر می‌گیرد.

پدیده یخبندان نیز در استان یزد- که به طور متوسط و بر اساس مطالعات انجام شده، قریب 72 روز در سال به وقوع می پیوندد – از پدیده های موثر در تخریب فیزیکی سنگ ها به شمار می آید.

وزش باد در استان یزد که یکی از استان‌های کویری کشور به شمار می‌آید، از اهمیت خاصی برخوردار است. باد به طور کلی به دلیل تغییرات دمایی و یا ورود سامانه های گرم و سرد به منطقه به وجود می‌آید.

وزش بادهای سیاه در استان یزد به دلیل برخورداری از اقلیم خشک امری عادی به شمار می‌آید. باد غالب در استان یزد عموما" باد شمال غربی است که به خصوص از اواسط بهار تا اوایل پاییز می‌وزد. بادهای جنوب شرقی و غربی در مراتب اهمیت بعدی قرار دارند. جهت چیره باد در شش ماه اول سال، شمال غربی و در چهار ماه از سال (آبان تا بهمن) جنوب شرقی است.

استان یزد یکی از خشک ترین مناطق حوضه داخلی کشور محسوب می‌شود که حدود 5/12 میلیون هکتار عرصه های منابع طبیعی را در حاشیه کویر مرکزی ایران در برگرفته است. سیمای منابع طبیعی استان شامل 9/5 میلیون هکتار مرتع و تقریبا" 200 هزار جنگل طبیعی و دست کاشت است. آنچه حایز اهمیت است نقش موثر این منابع خدادادی در توسعه اجتماعی – اقتصادی استان است.

استان یزد از نظر پستی و بلندی تنوع فراوانی دارد، به طوری که ارتفاع آن از سطح دریای آزاد در نقاط مختلف متفاوت و از حدود 850 متر در اطراف ریگ زرین تا حدود 4000 متر در شیرکوه متغییر است. تراکم ارتفاعات در سه رشته جبال مرکزی ایران را دنبال می‌کنند، دیده می‌شود و جهت آنها شمال غربی – جنوب شرقی و شمالی – جنوبی است. علاوه بر این کوه های جدا مانده ای نیز در سطح استان به طور پراکنده وجود دارند.

 بلندترین ارتفاعات در جنوب غربی شهر یزد (ارتفاعات شیرکوه) قرار دارد که از نظر اقلیمی نیز بر منطقه تاثیر می گذارد. وجود این ارتفاعات، استان را از نظر ژئومورفورژیک تنوع بخشیده و با وجود کویری بودن، مناطق ییلاقی فراوانی را در پهنه استان ایجاد نموده است. رشته کوه شیرکوه با راستای شمال غربی – جنوب شرقی، استان را به دو قلمرو شرقی و غربی تفکیک کرده است. در قلمرو غربی کویر های گاوخونی، ابرکوه و مروست و در قلمرو شرقی 8 کویر کوچک و بزرگ قرار دارد.

عمده ترین کویرهای استان یزد شامل کویر سیاهکوه، کویرریگ زرین، کویرالله آباد، کویر ساغند، کویر دره انجیر، کفه مهدی آباد، کویر مروست، کویر ابرکوه و کفه تاغستان مي‌باشد.

 و هوای استان یزد
استان يزد در کمربند خشک و نيمه خشک نيمکره شمالي قرار گرفته است. مقدار متوسط باران با توجه به شرايط منطقه اي متفاوت است. در ارتفاعات ميزان بارندگي بيشتر بوده و در دشتهاي کويري به حداقل مي رسد. بخش اعظم استان زير پوشش شرايط اقليمي خشک و فرا خشک قرار دارد و تنها بخشهاي نيمه مرتفع و مرتفع کوهستاني آن در دسته اقليم نيمه خشک و نيمه مرطوب قرار گرفته است.

میزان بارندگی در استان یزد
در کويرهايي چون سياه کوه، ريگ زرين و دره انجير ميانگين بارندگي ساليانه کمتر از 50 ميليمتر است. در خط همباران نقاط کوهپايه اي و در ارتفاعات بين 1350 تا 1500 متري ميزان متوسط بارندگي ساليانه 100 ميليمتر است. پر باران ترين مناطق را در ارتفاعات شيرکوه با ميانگين بارندگي 350 ميليمتر و  باجگان (300 ميليمتر) تشکيل مي دهند. ميزان بارندگي شهر يزد حدود 70 ميليمتر است.
بيشترين ميزان بارندگي در فصل زمستان صورت مي گيرد و پس از آن بارندگيهاي بهاره و پائيزه قرار دارد. احتمال وقوع بارندگي در فصل تابستان در اراضي پست صفر و در نقاط مرتفع بسيار نادر و در صورت وقوع بسيار ناچيز است.
تعداد روزهايي که ممکن است بارندگي در آن صورت گيرد در سال 23 روز مي باشد، ساعات آفتابي در يزد به طور متوسط 3052 ساعت و روزهاي غير آن به طور متوسط 60 روز مي باشد. منطقه از نقطه نظر رژيمهاي حرارتي به 3 تيپ تقسيم مي شود:
الف- تيپ نواحي کويري و بياباني که در آن قريب به 6 ماه از سال گرم، قريب سه ماه معتدل و سه ماه ديگر سرد است.
ب- تيپ نواحي کوهپايه اي که در حدود سه ماه از سال گرم 4 ماه معتدل و 2 الي 3 ماه سرد و بسيار سرد توصيف شده است
ج- تيپ نواحي مرتفع که در حدود 4 ماه از سال معتدل 2 ماه سرد و 4 تا 6 ماه از سال بسيار سرد است.
به علت شرايط خاص کويري حاکم بر استان، اختلاف درجه حرارت سالانه و حتي شب و روز بسيار زياد و بعضاً به 55 درجه سانتيگراد مي رسد.

رطوبت نسبي هوا در استان یزد
رطوبت نسبي هوا نيز بر حسب ارتفاعات متغير بوده و در ارتفاع 1500 متر به 41% و در ارتفاع 3500 متري به 52% (ميانگين رطوبت نسبي سالانه) مي رسد. اين ميزان در ايستگاه يزد 30% گزارش شده است.
مقدار تبخير سالانه از 4211 ميليمتر در چغارت بافق تا 1370 ميليمتر (در ارتفاعات بالاي 3000 متر) متفاوت است.
وزش باد در استان با توجه به سخت بودن دشتها و کوهستانها پديده اي رايج به شمار مي رود. طوفان شن در نواحي کم ارتفاع و به خصوص کويري استان به خصوص در ماههاي ارديبهشت و شهريور اتفاقمي افتد.

وزش باد در استان یزد
شديدترين بادها معمولاً از قطاع غربي مي وزد و بزرگترين رقمي که به ثبت رسيده است 65 نات معادل 120 کيلومتر در ساعت بوده است.
قدرت فرسايش بادي به گونه اي است که يکي از مهمترين عوامل تغيير شکل دهنده زمين به حساب مي آيد. آثار و علائم اين فرسايش در نواحي وسيعي از استان از دشتهاي مرتفع گرفته تا مناطق پست کويري قابل مشاهده است.
 

منبع -سایت منابع طبیعی