برخی از خوراکی ها و غذاهای تهیه شده در این استان‎‎؛ فقط خاص منطقه است که بسیار خوشمزه بوده و از جمله جاذبه های گردشگری این خطه به شمار می آیند. آش دوغ معروف ترین غذای محلی اردبیل است که با ماست، سبزی، سیر، کوفته ریزه و برنج تهیه می شود و طعم بسیار خوبی دارد. در بلندی های اردبیل که سرمای زیادی وجود دارد خوردن آش داغ محلی اردبیل خوشمزه ترین قسمت خاطرات گردشگران را تشکیل می دهد. عسل سبلان شهرت ملی دارد و در تمام ایران معروف است و لذا صبحانه های منطقه اردبیل با عسل، نان تازه و کره محلی نيز از جذابیت های خاص خود برخوردار است. صنايع دستی اردبيل یکی از جاذبه های فرهنگی این منطقه است که زينت بخش كانون های فرهنگی و مسكونی بسياری از كشورهای جهان است. بیش ترین و معروف‌ترين صنايع دستی اردبیل را زيراندازها و بافته‌های رنگارنگی تشکیل می دهند که از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار بوده و مخصوص خود منطقه است.

مکان های دیدنی و تاریخی

شهرستان اردبيل از شهرستان های با اهميت ايران به شمار مي آيد که دارای آثار تاريخی و جاذبه های طبيعی بسيار زيادی است.کوهستان پرشکوه سبلان با قله آتشفشانی سبلان و چشمه های آب گرم و درياچه های طبيعی پرشمار، مهم ترين جاذبه طبيعی شهرستان اردبيل محسوب می شود. در سبلان بهار به بهار می توان نظاره گر گرايل بود كه برای نفس كشيدن و برای دست ساييدن به خاک سبلان و برای دويدن در پی گله های گوسفندان و برای شنيدن هياهوی بی تاب زنبوران عسل و برای استشمام عطر گل های رنگارنگ وحشی و برای سلام دادن به سبلان می آيند. شهرستان اردبيل همچنين دارای بناهای تاريخی و مکان های ديدنی زيادی است که برخی از آن ها هم چون بقعه شيخ صفی الدين اردبيلی شامل بناهای متعدد از دوره های مختلف می شود و با رفتن به يک مکان ديدنی می توان چندين اثر تاريخی و قديمی را مشاهده کرد. مساجد تاريخی، تپه های باستانی، حمام های قديمی،عمارت های بزرگ،گورستان‌های‌مشاهير و بقعه های مقدس و تاريخی از ديگر ديدنی های شهرستان اردبيل هستند.  

 
صنايع و معادن

صنايع اردبيل در دو گروه صنايع دستي و صنايع ماشيني قابل بررسي است. صنايع دستي اردبيل بيش تر توسط عشاير و ساكنان شهرها و روستاهاي كوچك منطقه صورت مي گيرد. قالی بافی، گليم بافی و جاجيم بافی از کهن ترين صنايع دستی شهرستان اردبيل است که دارای شهرت فراوان و اهميت ويژه ای هستند. گليم بافی در اين ميان از اهميت بسيار زيادی برخوردار بوده و فرش اردبيل در مجموعه فرش های نفيس آذربايجان به شمار می آيد. نقشه شكسته و اسليمی، زمينه فرش های توليدی فرش بافان اردبيلی را تشكيل می دهد. از مهم ترين طرح های اين نقشه ها می توان به طرح قيچی، تک گل، ستاره، ريزماهی، وان، هريس، زيرخاكی، كله قوچ، زرين قلم، طرح قره باغ، لچک ترنج و مانند اين ها اشاره كرد. بر اساس آمار موجود 80 درصد فرش توليدی شهرستان اردبيل، به خارج از كشور و بيش تر به كشورهای آلمان، ايتاليا، فرانسه و ژاپن صادر می شود. از ديگر صنايع دستی شهرستان اردبيل می توان شال بافی، جوراب های پشمی، پشتی، قلاب دوزی، خورجين بافی، نقره كاری، قلمزنی، خاتم كاری، صنايع چوبی و فلزی و سفال گری را نام برد.
اردبيل در صنايع ماشيني نيز داراي اهميت است. اين شهرستان در توليد فولاد خام، لاستيك و سيمان طي سال‌‏هاي اخير با راه‌‏اندازي كارخانه‌‏هاي متعدد به رشد خوبي دست يافته است و 40 هزار تن از كل لاستيك توليدي كشور در اردبيل توليد مي‌‏شود و سهم استان اردبيل از ميانگين توليد 32 ميليون تن سيمان در سطح كشور حدود 3 درصد است.
 

کشاورزی و دام داری

آب و هوای مناسب و خاک مرغوب سبب شده که کشاورزی اصلی ترين منبع درآمد شهرستان اردبيل باشد. معاش غالب مردم اردبيل از فعاليت های كشاورزی و خدمات تامين می گردد و عمده محصولات كشاورزی اين شهرستان، گندم، سيب زمينی، جو، ذرت دانه ای، چغندرقند، و انواع حبوبات و ميوه است. پرورش زنبور عسل و توليد عسل مرغوب در اردبيل بسيار رونق دارد، به طوري كه عسل اين شهرستان شهرت ملی يافته است. پرورش نوعی ماهی قزل آلا نيز در اين شهرستان صورت می گيرد كه از نظر مزه و كيفيت غذايی از بهترين ماهی های جهان است. هم چنين شهرستان اردبيل در عرضه گوشت و محصولات لبنی نيز بسيار فعال است و از 5 ميليون واحد دامی استان نقش شهرستان اردبيل بسيار پر رنگ است.  

وجه تسميه و پيشينه تاريخي

واژه اردبيل واژه ای اوستايی است كه از دو كلمه آرتا ( مقدس ) و ويل ( شهر ) به معنی شهر مقدس تركيب شده است. به روايت اوستا زرتشت پيامبر ايرانی در كنار رود دائی يتا كه امروزه ارس ناميده می شود به دنيا آمد و كتاب خود را در سبلان نوشت و برای ترويج دين خود، روی به شهر بازان پيروز آورد. عده ای به او گرويدند و در اين ناحيه جنگی ميان زرتشتيان و بت پرستان روی داد كه در اين جنگ زرتشتيان بر همه روستاها و قصبه های اطراف اردبيل دست يافتند و به افتخار اين پيروزی آتشكده ای در اردبيل بنا كردند كه امروزه آثار آن در سه فرسنگی اين شهر در دهكده ای به نام آتشگاه باقی مانده است. اردبيل در دوره اشكانيان و در ميان شهرهای آذربايجان جايگاه ويژه ای داشت.
نوشته اند كه قهرمانان آذربايجان به نام دهام كه از پهلوانان و از نژاد كيان بوده اند، در اين دوره از اردبيل برخاسته اند. به اين ترتيب، بنای شهر اردبيل را بسيار كهن تر از زمان ساسانی بايد دانست. برخی نام قبلی اين شهر را آذر بهمن نيز دانسته اند. اردبيل در سده های 4 تا 6 ميلادی از سوی هون ها كه هر چند گاه يكبار به ايران می تاختند، آسيب ها ديد. از آنجا كه پيروز ساسانی خرابی های اردبيل را كه بر اثر خشكسالی و حملات هون ها ايجاد شده بود ترميم كرد و ظاهرا ديواری به دور شهر كشيده، بنای آن را به او نسبت داده اند. پيش از دوره اسلامی آذربايجان دارای دو مركز اصلی بود: يكی از اين دو مركز گنجک( به ارمنی گنزک ) بود كه همان تخت سليمان امروزی است، اما نام مركز ديگر در جغرافيای استرابن از قلم افتاده است. در دوره اسلامی اين دو مركز را شيز و اردبيل خوانده اند. می گويند اردبيل بدون شک مركز تابستانی آذربايجان بوده است. از اواسط تا اواخر دوره ساسانی، اردبيل به تنهايی مركز آذربايجان به شمار می رفت و سكه های دوره پارتی و ساسانی در اين منطقه با علامت اربارات ضرب می شده است. اردبيل به هنگام فتح آذربايجان به دست مسلمانان همچنان پايتخت اين منطقه و مقر مرزبان آن بود.
در دوره ايلخانان گرچه تبريز، به عنوان شهر مهم آذربايجان رو به رشد بود و از لحاظ سياسی جايگزين اردبيل به شمار می آمد اما اردبيل نيز به عنوان دارالارشاد هنوز از جايگاهی خاص برخوردار بود. اردبيل در دوره صفوی از لحاظ سياسی و اقتصادی سرآمد شهرهای ايران بود. شاه اسماعيل صفوی قيام خود را از اردبيل آغاز كرد. اين شهر در مسير شاه راه تجاری ايران و اروپا قرار داشت و ابريشم وارده از گيلان، از طريق اردبيل به اروپا صادر می شد. اين امر در پيشرفت اقتصادی و افزايش درآمد مردم تاثيری مهم داشت. اردبيل دردوره قاجاريه رونق و شكوه گذشته را باز نيافت و وسعت آن به حدود يک سوم وسعت شيراز می رسيد.
 

مشخصات جغرافيايي

شهر اردبيل مرکز شهرستان، در 48 درجه و 18 دقيقه طول جغرافيايی و 38 درجه و 15 دقيقه عرض جغرافيايی و در ارتفاع 1311 متری از سطح دريا قرار گرفته است. وسعت اين شهرستان 3810 كيلومتر مربع است و چهره عمومی شهرستان اردبيل متاثر از ارتفاعات كوهستان های سبلان، طالش و بزغوش است كه اين عوامل طبيعی سبب محصور شدن آن شده اند. اين شهرستان به عنوان يكی از مناطق سردسير ايران بين پنج تا هشت ماه از سال سرد است. اردبيل ازشمال به شهرستان نمين از جنوب به گيوی از غرب به مشكين شهر و از شرق به استان گيلان محدود است. مسيرهاي دسترسي به اين استان عبارت اند از:
- مسير راه اردبيل – آستارا به درازاي 67 كيلومتر
- مسير اصلی اردبيل -– خلخال به درازاي 114 كيلومتر
- مسير اصلی ارديبل – گرمی – بيله سوار
- مسير اصلی اردبيل – سراب به درازاي 85 كيلومتر
شهرستان اردبيل هم چنين دارای فرودگاه است.
 

واژه اردبيل واژه‌اي اوستايي است که از دو کلمه آرتا ( مقدس ) و ويل ( شهر ) به معني شهر مقدس ترکيب شده است. وسعت اين شهرستان 3810 کيلومتر مربع است و چهره عمومي شهرستان اردبيل متاثر از ارتفاعات کوهستان هاي سبلان، طالش و بزغوش است که اين عوامل طبيعي سبب محصور شدن آن شده اند. شهرستان اردبيل از شهرستان هاي با اهميت ايران به شمار مي آيد که داراي آثار تاريخي و جاذبه هاي طبيعي بسيار زيادي است. عشاير استان اردبيل که در دامنه هاي سبلان پراکنده اند، جشن هاي متعدد مذهبي و سنتي ايرانيان که با آداب و رسوم مختلف در مناطق گوناگون اين استان اجرا مي شوند، انواع غذاها و خوراکي هايي که يکي از شهرت هاي اساسي منطقه به شمار مي آيند و هم چنين آداب حاکم بر مراسم هاي مختلف مذهبي و خصوصي از جمله مهم ترين جاذبه هاي اجتماعي اردبيل به شمار مي آيند که در کنار ديگر جاذبه هاي اين منطقه تصوير زيبايي در ذهن گردشگران به جاي مي گذاردند.

آبهای معدنی

در ایران برطبق تعریف مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی وزارت صنایع آب معدنی به آبهائی گفته می شود که دارای املاح معدنی، عناصر جزئی یا دیگر ترکیبات باشد و مستقیماً از چشمه یا نقاط حفر شده از طبقات زیرزمینی بدست آمده و دارای خواص بهداشتی و درمانی باشد و سرانجام مورد تائید و بررسی متخصصان ذیصلاح قرار گرفته باشد.

چشمه های معدنی یا آبهای معدنی معمولاً به آبهایی گفته می شود که از تشکیلات زمین ساخت خارج و دارای اثرات بیولوژیک و خواص درمانی بوده و توسط مجامع علمی و پزشکی تأیید شده باشند. استان اردبیل بویژه منطقه توده آتشفشانی سبلان از نظر تعداد فراوانی چشمه های معدنی در سطح کشور بی نظیر و معروف می باشد. این آبها را از نظر موقعیت مکانی و محل استقرار در 7 گروه می توان معرفی کرد:

1- مجتمع آبهای معدنی سرعین

2- مجتمع آبهای معدنی سردابه

3- مجتمع آبهای معدنی نیر

4- مجتمع چشمه های معدنی ارجستان

5- مجتمع آبهای معدنی موئیل

جاذبه های سیاحتی، زیارتی و تاریخی:شهر سرعین

مجتمع آبدرمانی سبلان و بزرگترین آبدرمانی خاورمیانه، با امکانات استخرهای متعدد و بزرگ سرپوشیده حوضچه های آب گرم تحت فشار (جکوزی)، سونای خشک و بخار، دوشها و وان های انفرادی متعدد، رستوران، خدمات پزشکی و درمانی مجزا برای آقایان و بانوان، پارکینگ اختصاصی و سایر امکانات مورد نیاز منطبق بر آخرین استانداردهای جهانی آبدرمانی های دنیا (داخل شهر)

مجتمع آبدرمانی بش باجیلار با استخر سرپوشیده بزرگ، سونای خشک و بخار، آبگرم تحت فشار (جکوزی) دوشهای انفرادی، خدمات پزشکی و درمانی، پارکینگ در داخل شهر

آبگرم معدنی گاومیش گلی (پر آب ترین و بزرگترین آب معدنی ایران) و آب گرمهای معدنی قره سو، ساری سو، اعصاب سوئی، پهنلو، قهوه سوئی، ژنرال، یئل سوئی، گوز سوئی در داخل شهر.

آبگرم بش باجیلار

چشمه آبگرم بش باجیلار در شهر سرعین واقع شده است. دبی 5 چشمه رویهم رفته 13 لیتر در ثانیه و بصورت دائمی، نشتی و جوشان در جریان است. دمای آب در داخل استخر در حدود 35 درجه و ظاهری کدر، کمی ترش مزه و کمی بودار است. از آنیونهای آن می توان بیکربنات، کلرور، سولفات و کاتیونهای آن کلسیم، منیزیم، سدیم و پتاسیم می باشد. هدایت الکتریکی آن برای 25 درجه حرارت 1200 و PH آن اسیدی است. ترکیب آب از نوع کلروبیکربنات سدیم و گرم است.

خاصیت درمانی:

برای درمان بیماریهای عمومی و تسکین دردهای عصبی و مفصلی استفاده می شود.

آبگرم قهوه خانه ممتاز 2:

این آبگرم نیز در داخل حیاط قهوه خانه ممتاز 2 واقع شده است. آبدهی این چشمه 4 لیتر در ثانیه و جریان آن بصورت دائمی و متغیر می باشد. دمای آب در مظهر 47 درجه سانتی گراد است. ظاهر آب کمی تیره و مزه آن کمی ترش است. هدایت الکتریکی آن برای 20 درجه حرارت 1350 است. PH آن در حدود 6 و آنیونهای مهم آن کلرور، بیکربنات، کربنات و کاتیونهای مهم آن منیزیم، سدیم و پتاسیم می باشد.

خاصیت درمانی:

برای درمان بیماریهای سیستم حرکتی (درد دست و پا) و بیماریهای عصبی استفاده می شود.

آبگرم ژنرال (جنرال)

آبگرم ژنرال در شمال شهر سرعین واقع شده است. ارتفاع چشمه از سطح دریا 2000 متر است. مانند سایر چشمه های این شهر، این چشمه نیز در کف دره قرار گرفته است. دبی آب 6 لیتر در ثانیه و دمای آن در حوض 43 درجه سانتی گراد و مزه آب کمی ترش و بیرنگ می باشد.

آنیونهای آن بیکربنات، کلرور، سولفات و کاتیونهای آن سدیم، کلسیم، پتاسیم، منیزیم می باشد. هدایت الکتریکی آن برای 20 درجه حرارت 1400 و PH آن از نوع اسیدی و 6/2 است. تیپ آب آن از نوع کلروبیکربنات سدیم است.

خاصیت درمانی:

به علت داشتن عناصر فوق بیشتر برای تسکین دردهای عضلانی و رفع روماتیسم استفاده می شود.

چشمه گوز سوئی (آب چشم)

این چشمه در کنار قهوه خانه ممتاز واقع شده است. دمای آب 21 درجه سانتی گراد و تقریباً اسیدی است. هدایت الکتریکی آن برای 20 درجه حرارت 900 است. مزه آب گس و بی بو است. آنیون آن بی کربنات و کاتیون آن کلسیم است. آب آن در ردیف آبهای بیکربنات کلسیک قرار دارد. آبدهی آن خیلی کم و در حدود 1 لیتر در ثانیه و از دو نقطه کف حوضچه با مقدار قابل توجهی گاز کربنیک و هوا با فشار خارج می شود.

خاصیت درمانی:

از آب آن برای درمان بیماریهای چشم استفاده می کنند.

آبگرم گاومیش گولی

این چشمه در شهر سرعین و در ارتفاع 1940 متری از سطح دریا، بر روی کف دره واقع شده است. آبدهی آن 140 لیتر در ثانیه و یکی از پرآبترین چشمه های این ناحیه است. آب آن به صورت دائمی و جوشان در جریان است. دهانه آن پراکنده و دمای آب در حوض 46 درجه سانتی گراد است.

آب این چشمه ترش مزه، بیرنگ و کمی بودار است (که بوی هیدروژن سولفوره به مشام می رسد) در اطراف مظهر چشمه و حوضچه ها کمی رسوبات زرد رنگ اکسید آهن دیده می شود. آنیونهای آن کربنات، بیکربنات، کلروره، سولفات و کاتیونهای آن کلسیم، منیزیم، سدیم و پتاسیم می باشد. هدایت الکتریکی برای 25 درجه حرارت 1300 و PH آن 58/6، باقیمانده مواد خشک شده از تبخیر آب آن 678 میلیگرم در لیتر بوده و آب آن در ردیف آبهای کلروره، بیکربنات سدیک و کلسیک گرم می باشد.

خاصیت درمانی:

آب آن بعلت داشتن ترکیب کلروبیکربناته سدیک و کلسیک برای درمان بیماریهای عمومی، بیماریهای سیتم حرکتی (دردهای مزمت روماتیسمی) و بیماریهای زنان، خنازیر و بیماریهای قلبی و نیز تقویت عمومی بدن استفاده می شود.

آبگرم پهنلو

این آبگرم در شمالی ترین نقطه شهر سرعین واقع شده است. ارتفاع چشمه از سطح دریا به 1950 متر می رسد. آبدهی چشمه در حدود 8/1 لیتر در ثانیه و به صورت دائمی و جوشان در جریان می باشد. دمای آن در حوض 37 درجه سانتی گراد و هدایت الکتریکی آن برای 25 درجه حرارت 1360 و حالت نیمه اسیدی را دارد. رنگ آن تقریباً مایل به سبز است. آنیونها و کاتیونهای مهم آن کلرور، سولفات، سدیم و پتاسیم می باشد. آب آن در ردیف آبهای کلروبیکربنات سدیم است.

خاصیت درمانی:

از آن در جهت درمان بیماریهای عمومی و تسکین اعصاب و دردهای مفصلی استفاده  می شود.

آبگرم قره سو (اعصاب سوئی)

این چشمه در شهر سرعین و در جنب آبگرم ساری سو واقع شده است. ارتفاع چشمه از سطح دریا 1950 متر و چشمه در کف دره قرار دارد. دبی آن در حدود 5 لیتر در ثانیه و دارای جریانی دائمی و متغیر با فصول و نیز بصورت جوشان در سطح زمین پدید آمده است.

دمای آب حوضچه در حدود 44 درجه سانتی گراد و رنگ آن بیرنگ و مزه ای شبیه گس دارد. از آنیونهای مهم آن سولفات، کلرور، بیکربنات و کاتیونهای قابل توجه آن سدیم، پتاسیم و منیزیم می باشد. PH آب در حدود 2/6 و هدایت الکتریکی آن برای 20 درجه حرارت 1300 است. نوع آب آن از نوع کلروبیکربناته سدیک است.

خاصیت درمانی:

یکی از آبهای مورد استفاده برای تسکین دردهای روماتیسمی و نیز آرامش دهنده اعصاب و روان می باشد.

آب معدنی ارجستان

روستای ارجستان در 21 کیلومتری غرب اردبیل واقع است. در مرکز روستا و نیز در حومه آن چند چشمه آب معدنی سرد و گاز دار وجود دارد. از این آب معدنی به دو صورت آبمعدنی بسته بندی شده در قالب بطریهای یک و نیم لیتری توسط کارخانه آب معدنی مس کو و همچنین بصرت چشمه ای دائمی که روی مظهر آب حوضچه ای سیمانی سرپوشیده ساخته شده که آب ان بعد از پرشدن حوضچه بوسیله لوله ای در قسمت شرقی به بیرون سرازیر شده و مورد استفاده اهالی و گردشگران قرار می گیرد. آب معدنی دارای آب سرد بی بو با مزه گس گازدار بوده، که بصورت نوشیدنی طبیعی و مفید از آن استفاده می کنند. دمای آب در حدود 10 الی 15 درجه سانتی گراد و آنیونهای آن کلرور، بیکربنات،…. و کاتیونهای مهم آن کلسیم، منیزیم و پتاسیم می باشد. دارای گاز کربنیک بوده و دارای منشاء آب معدنی نیمه عمیق می باشد.

مجتمع آبدرمانی سبلان سرعین

این مجتمع اولین و بی نظریرترین مجتمع آبدرمانی در ایران و خاورمیانه محسوب می شود. زیربنای آن 7200 متر مربع و در دو طبقه مجزا جهت پذیرائی و سرویس دهی برای آقایان و بانوان احداث شده است. اهم امکانات این مجتمع بشرح ذیل می باشد:

· سه استخر سرپوشیده (دو استخر عمومی برای بانوان و یک استخر عمومی برای آقایان)
· چهار واحد سونای خشک

· دو واحد سونای بخار

· حوضچه های آب سرد

· دوشهای آب سرد و گرم

· وانهای انفرادی به تعداد 112 واحد

· حوضچه های تحت فشار (جکوزی) به تعداد 19 واحد

· بخش فیزیوتراپی با امکانات مجهز

· بوفه – رستوران – نمازخانه و سالنهای انتظار

آبگرم ساری سو

این آبگرم در شهر سرعین واقع شده است. دبی آن در حدود 5 لیتر در ثانیه و جریان آب بصورت دائمی و متغیر در فصول مختلف است. دمای آب در حوضچه اول 47 دره سانتی گراد و بودار و رنگ آن کمی مایل به سبز پسته ای است و مزه آب هم کمی ترش می باشد.

آنیونهای آن سولفات، کلرور، بیکربنات و کاتیونهای آن سدیم، پتاسیم و منیزیم می باشد. هدایت الکتریکی آن برای 25 درجه حرارت 1290 و PH 2/6 و تیپ آب از نوع کلروبیکربناته سدیک می باشد.

خاصیت درمانی:

برای دردهای روماتیسمی، مفصلی و بطور کلی برای تسکین دردهای عضلانی اثرات سودمندی دارد.

آبگرم حمام شفا

حمام شفا در شهر سرعین واقع شده است. آب این حمام از چشمه ای با آبدهی 5 لیتر در ثانیه تأمین می گردد. دمای آب در حدود 40 درجه سانتی گراد و ظاهر آن کمی کدر، ترش مزه و بیرنگ و بی بوست. آنیونها و کاتیونهای مهم آن بی کربنات، کلرور، سدیم، کلسیم و … می باشد. هدایت الکتریکی آن برای 25 درجه حرارت 1300 و PH آن 5/6 است. آب این چشمه در ردیف آبهای معدنی کلروبیکربنات سدیک قرار دارد.

خاصیت درمانی:

از آن برای درمان مفاصل، تسکین بیماریهای عصبی و امراض جلدی استفاده می شود