برج و باروي قديمي يزد

براساس کهن ترين اسناد در باره حصار يزد مي توان گفت که حصار گرد اين شهر، توسط "ابويعقوب اسحاق ديلمي"، "ابو مسعود بدر بهشتي"، "ابو جعفر (کيانرسو)" و "ابو يوسف"، چهار سرهنگ از اعضاي حکومت "امير عضدالدين علاء الدوله ابو جعفر کاکويه"، در سال 432هـ. ق ساخته شد.

همچنين در اين زمينه مي توان از چهار دروازه به نام هاي "دروازه قطريان (دروازه شاهي)"، "دروازه کوشک نو"، دروازه مهريجرد (مهريز)" و "دروازه کيا (حظيره)" در يزد ياد کرد.

با جاري شدن سيل عظيمي در سال 673 هـ. ق، قسمت هاي بسياري از شهر از جمله حصار آن خراب شد. هنگامي که "اتابک يوسف شاه بن طغيان (طغي شاه)" به سلطنت يزد رسيد (سال هاي 714 . 658 هـ. ق)، به مرمت حصر ويران شده پرداخت و آن را باز سازي کرد. "مبارزالدين" در سال 747 هـ. ق تعدادي از محلات خارج شهر را جزء محدوده شهر کرد و از دروازه "قطريان (دروازه شاهي)" تا دروازه "مادر امير" باروي نوکشيد و خندق حفر کرد. حصار جديد داراي هفت دروازه شد: مهريجرد، قطرين، ايلچي خانه، کوشک نو، مادر امير، سعادت و نو، او همچنين برج هاي متعدد ديگري ايجاد کرد و طبق مندرجات کتاب "تاريخ يزد"، در دوران حکومت او، مساحت شهر به بيش از دو برابر تصرفات "محمد بن مظفر" افزايش يافت.

امروزه از حصار يزد و برج هاي گسيخته و متصل به آن که در عهد "جامع جعفري" تعداد نود برج بود و هر برج، بيست مستحفظ داشت، قسمت هايي به شرح ذيل باقي مانده است:

1- قسمتي از ديوار و برج هاي محله "لب خندق".

2- قسمتي از برج ها و حصار مقابل مقبره "سيد گل سرخ،.

3- قسمتي از ديوار و برج دروازه "مهريز"، در ابتداي بازارهاي "خان"، "افشار" و "صدري".

4- ديوار و برج هاي دروازه "شاهي".

5- ديوار و برج هاي "شازده فاضل".

6- قسمتي از ديوار حصار و برج نزديک باغ "گندم".

7- ديوار برج هاي حدود "فهادان" و "مالمير".

8- ديوار و برج هاي واقع در خيابان "فرمانداري".

برج ارجنان

اين برج در روستاي "ارجنان"، در بيست کيلومتري جنوب غربي شهرستان اردکان واقع و از برج هاي دوره قاجاري است. ارتفاع اين برج هشت متر و ساختمان آن از ارتفاع سه متري شروع شده و داراي سه اتاقک است. اين برج در سمت شمال جاده و رو به روي رباط "ارجنان" قرار دارد. در گذشته که اين روستا در کنار جاده يزد- نايين قرار داشت، اين برج از رونق بسيار برخوردار بود و کاروانسراي مجاور آن محل استراحت رهگذران بود. ولي اکنون به علت دور افتادن روستا از جاده اصلي، کل روستا و محدثات آن به صورت مترو که در آمده است.

برج پاگنده

اين برج از مجموعه آبادي هاي روستاي "ميرزا حکيم"- از کلانتران شهريزد، معزول شده به سال 1046 هـ. ق- شهرستان اردکان است.

برج پاگنده با قطر تقريبي نه متر و نماي ساده آجري و کنگره هايي برلبه بام، در دو طبقه ساخته شده است. در طبقه اول، صفه اي با پوشش طاق و تويزه بنا شده است. هر چند پوسته بيروني برج تماماً از آجر است، ليکن در قسمت هاي داخلي از خشت و اندود کاهگل استفاده شده است.

برج خواجه نعمت

برج خواجه نعمت يا "ديوار خواجه نصير" مجاور بقاياي حصار قديمي روستاي عقدا از توابع شهرستان اردکان قرار دارد.

اين برج ساختماني سه طبقه از مصالح خشت و گل يا به کارگيري آجر فرش در بام، شرفي بام، پوشش چليپايي سقف غرفه هاي داخلي و کف است. هر سه طبقه بنا در فاصله هاي يک متري، داراي روزنه هاي ديده باني و تيرکش است. ورودي اصلي بنا در ضلع شرقي و در ارتفاع چهار متري زمين قرار دارد.

داخل برج، حياطي مربع شکل و غرفه هايي در اطراف آن دارد و پوشش سقف غرفه ها به صورت طاق و تويزه و بعضاً از اندود کاهگل پوشيده شده و با گچ سفيد کاري شده است. در کف طبقات در قسمت مشرف به حياط، در بعضي از قسمت ها اثراتي از شبکه آجي بر جاي مانده است.