قلعه قیصر - اسفراین این قلعه در نزدیکی اسفراین و در روستای بید واقع شده است



در سال*های قبل، آثار استودان*هایی در این دهکده وجود داشت که اهالی آن ها را به زرتشتی*ها نسبت می*دادند. گفته می*شود که قدمت این قلعه به پیش از اسلام مربوط می*شود.



قلعه کهنه - اسفراین این قلعه در حاشیه روستای حسن آباد در شمال شرقی اسفراین بر روی یک پشته طبیعی بنا شده است و طول آن 140 متر و عرض آن 70 متر است.



قسمتی از حصار سنگی و چینه*ای قلعه هنوز هم پا برجاست و بلندی آن به 4 متر می*رسد. واحدهای درون حصار فروریخته*اند. لیکن بلندی برخی از دیوارهای آن در بخش*های سالم به یک متر می*رسد. مجموعه قلعه یادگاری از ادوار اولیه اسلامی در این منطقه است



قلعه صعولک - اسفراین در دامنه*های ارتفاعات آلاداغ که در باختر اسفراین واقع شده است



بر فراز قله*ای خرابه*ای چهار گوش و آسیابی از سنگ قرار دارد که به نام قلعه صعولک نامیده می*شود. موقعیت و ساختمان این قلعه جالب توجه است .

نارین قلعه - بجنورد بر روی تپه کهنه کند قرار دارد و از بناهای زیبا و دیدنی است



سبک معماری ساختمان نارین قلعه نشان می*دهد که بنای آن باستانی و شاید از آثاری است که از شهر «بیژن گرد» بر جای مانده است

آیینه خانه مفخم بیرجند - بجنورد این خانه به سردار مفخم یکی از سرداران اواخر دوره قاجاریه تعلق داشته است.



آیینه کاری و کاشی کاری*های درون بنا از زیبایی خاصی برخوردارند و شیوه معماری همان دوران را به ذهن متبادر می*سازند. این بنا در شهر

آرامگاه باباتوکل - بجنورد آرامگاه بابا توکل؛ مدفن یکی از شاعران قرن چهارم هجری است و در شمال خاوری شهرستان بجنورد قرار گرفته است


آرامگاه تیموری - شیروان
این بنای تاریخی در 6 کیلومتری شیروان و در قسمت شمال خاوری مقبره امام زاده حمزه رضا (ع) واقع شده است.


بنای مقبره، مربوط به دوران تیموریان و حدود سال 785 هـ.ق. است. ساختمان مقبره خشتی و نمای خارجی آن هشت ضلعی است. قسمت داخلی بنای مذکور ، چهار گوشه است. این مقبره گنبدی دارد که ارتفاع آن از قسمت فوقانی بنا ، 5/2 متر است . مقبره تیموری، *متعلق به یکی از سرداران معروف امیر تیمور گورکانی است و دارای سنگ قبر سیاه رنگی بوده که دزدیده شده است . بر دو روی سنگ، خطوطی حک شده بوده که به علت ساییدگی دقیقاً خوانده نمی*شده؛ اما کلمه «عید خواجه» تا اندازه*ای واضح*تر از بقیه خطوط بوده است . (در کتب تاریخی ، از عید خواجه به عنوان یکی از سرداران تیمور نام برده شده است )مقبره تیموری شیروان، در زیر ، دارای نقب*هایی به طرفین است. عده*ای از آگاهان معتقدند که یکی از این نقب*ها تا روستای قلعه زو ، در 20 کیلومتری بنای مقبره ، امتداد داشته است که آثار آن دقیقاً*مشخص نمی*شود ؛ ولی تا فاصله 200 متری ادامه دارد . عده دیگری از محققان اعتقاد دارند که این بنا ، احتمالاً از دوره شاهرخ میرزا ـ فرزند تیمور ـ بر جای مانده است . ضمناً قسمت داخلی بنا ، گچ بری و بالای سردرها ، دور تا دور ، به رنگ فیروزه*ای ، گچ بری و کتیبه* نویسی شده است که آثار آن به خوبی مشاهده می*شود. البته بعضی از معمرین ، مقبره مذکور را به شیخ تیمور نسبت می*دهند که نمی*تواند مورد قبول باشد ؛ زیرا طبق وقف نامه موجود امام زاده حمزه رضا (ع) به تاریخ « شهر ذیقعده الحرام سنه 1045 هـ.ق.» که با خط بسیار زیبایی نگاشته شده است. واقف املاک ، شخصی به نام امیر محمد شیخ تیموری ـ ولد شیخ حسن تیموری ـ از اعقاب میر درویش حسن زیارتی ، متولی و خادم حضرت امام زاده حمزه رضا (ع) ذکر شده که بیش از 20 نفر از بزرگان و معتمدان محلی وقت ، این وقف نامه با ارزش را امضاء و مهر کرده*اند . البته این احتمال وجوددارد که جنازه میردرویش حسن ـ جد بزرگ شیخ تیمور ـ را داخل مقبره تیموری دفن کرده باشند.

آرامگاه شیخ شاه علی اسفراینی - اسفراین این مقبره که متعلق به عارف بزرگ، شیخ شاه علی اسفراینی از اقطاب سلسله ذهبیه است ، در باغ شخصی آن بزرگوار در محله قلعه نو خواجه*ها قرار دارد



این بقعه در زمینی به مساحت 500 متر مربع احداث شده است. در حال حاضر ، ستون گلی روی مقبره آن فرو ریخته است. این عارف معروف، داماد و شاگرد شیخ رشیدالدین محمد بیدوازی است.

بقعه شیخ محمد رشیدالدین - اسفراین این بقعه در 32 کیلومتری شمال شرقی شهرستان اسفراین و در حاشیه روستای بیدواز قرار گرفته است



در قسمتی از کتیبه گچ بری بقعه که در ضلع شرقی باقی مانده است ، شیخ محمد رشیدالدین نواده « شیخ همام و نبیره شیخ احمد غزالی» معرفی شده است . شیخ احمد غزالی ، برادر امام محمد غزالی و از فیلسوفان و اندیشمندان بزرگ اسلامی در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری است . صندوق چوبی این بقعه یکی از باارزش*ترین صندوق*های باقی مانده از اواخر قرن نهم هجری قمری است

بقعه شیخ رشیدالدین محمد - شیروان این بفعه در 34 کیلومتری جنوب باختری شهرستان شیروان و در حاشیه روستای بیدواز واقع است . بنای شیخ محمد رشیدالدین دارای طرحی هشت ضلعی است که گنبدی بر روی آن استوار شده است.



اندازه اضلاع بیرونی بنا 5/3 متر است و اضلاع داخلی به صورت جرزهای عمودی بالا رفته*اند و به دو ردیف کتیبه گچ بری تفیس ختم می*شوند. این بنا در اصل ، دارای سه در ورودی در جبهه*های شمالی، خاوری و باختری بوده*که دو*تای اول را مسدود کرده*اند و از ورودی باختری استفاده می*شود. از مجموع سه جفت درب چوبی این امام زاده، در حال حاضر دو جفت در بسیار نفیس و عالی در درون بقعه نگه*داری می*شود که در بدنه آن ها نقوش اسلیمی و ختایی به طرز زیبایی کنده کاری شده است. درب اصلی بقعه به موزه آستان قدس رضوی منتقل شده است. صندوق چوبی این بقعه به ابعاد 12/1 × 62/1 متر *یکی از با ارزش*ترین صندوق*های باقی مانده از اواخر قرن نهم هجری است. بنای شیخ رشیدالدین محمد کلا از قلوه سنگ و ملاط گچ و آهک بنا شده و احتمالاً از آثار قرن هشتم و نهم هجری است. در دوره صفوری، قسمت*های بالای گنبد تعمیر و به وسیله کلاف چوبی مستحکم شده است


بازمانده*های شهر بلقیس - اسفراین شهر بلقیس که در حقیقت خرابه*های شهر قدیمی اسفراین است ، در 3 کیلومتری شهر فعلی و سمت راست جاده سبزوار ـ اسفراین واقع شده است.



در جریان حفاری*هایی که در این شهر خرابه صورت گرفته،**سفال*هایی به دست آمده است که به دوران صفویان تعلق دارند. لیکن با توجه به این که شهر قدیم اسفراین پیش از اسلام نیز وجود داشته و حتی پس از اسلام هم شهری آباد بوده است، به نظر می*رسد که شهر بلقیس بسیار پیش*تر از دوران صفویه ساخته شده باشد. کشف آثار به دست آمده که مربوط به دوره صفویه است ، نمی*تواند دلیلی بر ساخت این شهر در دوران صفوی باشد. به احتمال زیاد ، در این دوره شهر مجدداً بازسازی شده و تا زمان نادرشاه به حیات خود ادامه داده است .


تپه ارگ - شیروان در بخش باختری شهر پیشین شیروان و در جنوب باختری شهر کنونی شیروان قرار دارد



از هزاره 5 و 4 پ.م. تخمین زده شده است و در شیروان به تپه نادری سرشناس است.

تپه سارمران - اسفراین این تپه در 500 متری جنوب روستای سارمران در غرب اسفراین واقع شده است .



آثار سفالی پراکنده بر روی این تپه ، مبین دوره*های تاریخی اوایل اسلام است و سفال*های مطالعه شده به دست آمده از آن، اکثراً بدون لعاب و بعضاً از نوع لعابدار ساده اوایل دوره اسلامی است.

آیینه - بجنورد یکی دیگر از دیدنی های بجنورد را تالار آیینه این شهر تشکیل می دهد.



این تالار محل ستاد فرماندهی یار محمد خان بوده است و امروزه از دیدنی های منطقه به شمار می آید.


حمام قدیمی - جاجرم بنای حمام قدیمی در جاجرم واقع شده و قدمت آن به اواخر دوره تیموری برمی*گردد


این حمام تا چند دهه پیش نیز مورد استفاده بوده است. این حمام از سنگ و ساروج ساخته شده و دارای فضاهای مختلف هشت ضلعی برای رخت*کن، گرمخانه و خزینه، با پوشش*های گنبدی است.

زادگاه نوشیروان (فقت دژ) - اسفراین در شمال خاوری*اسفراین، روستای نوشیروان زادگاه سلطان انوشیروان واقع شده است.



در قسمت خاوری آن حصاری محکم که به نام «فقت دژ» معروف است، وجود دارد . بنای این محل را به قباد فیروز نسبت می*دهند. آثار خرابه*های آن در حال حاضر، بر روی تپه*ای که بین قریه نوشیروان و دنج قرار دارد ، به چشم می*خورد و بین اهالی آن منطقه به نام «علیقیچ نوشیروان» معروف است. آثار مکشوفه ناشی از حفاری*های انجام شده در این ناحیه به دوران*های قرون اولیه اسلامی و مغول تعلق دارند. از آن جمله می*توان به مجسمه بودا که جنس آن از مفرغ است و هم چنین به کاسه عودسوزی که با اشکال هندسی و خط کوفی تزیین شده ، اشاره نمود.



سد مهار - اسفراین این سد در سه کیلومتری جنوب خاوری*دهکده کلاته سنجر، در جنوب شهرستان اسفراین، بر روی رودخانه کال شور ـ که امروزه خشک شده است ـ احداث شده و اکنون تنها بقایای بخش میانی آن بر جای مانده و ظاهراً از آثار دوره ایلخانی ـ تیموری است


بند مهار سه دوره تاریخی ساسانی ، سلجوقی و مغول را در بردارد.

در مأخذ و منابع، از این بند ذکری به میان نیامده ؛ اما در تعدادی از اسناد و قباله*های محلی دوره تیموری و روایات افواهی بومی ، نام بانی آن را خواجه نجم الدین انصاری ذکر کرده*اند. این شخص همانی است که مقبره*اش در دهکده زیر آباد جوین است.دیواره سد به صورت مستقیم و در جهت شرقی ـ غربی بنا شده و در ساخت آن از سنگ*های قلوه*ای رودخانه، آجر و ملات آهک استفاده شده است. به نظر می**رسد که قدمت بخش سنگی سد بیش از قسمت آجری آن باشد و ظاهراً از آجر بعدها برای مرمت قسمت*های آسیب دیده استفاده شده است . در این تعمیرات، ردیف*های آجر که به صورت عمودی چیده شده*اند ، در میان بخش*های سنگی به کار رفته*اند . در حال حاضر ، دو ردیف از این آجرها دیده می*شود.نکته*ای که این سد را از دیگر سدهای قدیمی منطقه خراسان متمایز می*سازد ، احداث آن در میان دشت و بین تپه*های نسبتاً کم ارتفاع است ؛ در حالی که دیگر سدها در میان دره*های کم عرض و در میان کوه*ها احداث شده*اند. سد مهار اسفراین، به عنوان مخزنی برای ذخیره آب*های روان فصلی که از ارتفاعات سرازیر می*شده، کاربرد داشته است. در کنار سد، آثار ساختمان خرابه*ای از آجر مشهود است که احتمال دارد محل زندگی کسانی بوده که مسؤولیت نگهبانی و تقسیم آب بند را بر عهده داشته*اند. هم*چنین در قسمت شمالی و جنوبی سد، آثار نهرهایی قدیمی که وظیفه انتقال آب سد را بر عهده داشته*اند ،* دیده می*شود.
 تاریخی جرمگان بیرجند - بجنورد در جنوب شهر بجنورد آثار بسیاری از یک شهر تاریخی*نمایان است


این شهر به نام جرمگان یا جرمقان،* سرشناس بوده و یکی از شهرهای آباد و بزرگ خراسان به شمار می*رفته و به دست سپاهیان مغول به کلی ویران شده است.




غار کافر قلعه - شیروان این غار همان گونه که از اسمش پیداست ، غاری مسکونی است و در زمان*های گذشته از آن به عنوان پناه*گاه استفاده می*شده است


چون در اطراف آن آثاری از سنگ چین و دیوارهای سنگی به چشم می*خورد و در راستای این غار در پای کوه (جنوب غار) گورستان قدیمی کوچکی قرار دارد که مسکونی بودن آن را به اثبات می*رساند. غار کافر قلعه در ارتفاع 50 متری سطح دره در 5 کیلومتری جنوب باختری روستای گلیان در قسمت راست دره وسیعی که راه برزلی از آن می*گذرد واقع است و دهانه غار عمومی به سمت زمین و به صورت شکافی سنگی است که پس از 3 متر به کف غار و به منطقه تقریباً وسیعی به ابعاد 6 × 8 متر با ارتفاع 5/1 متر که انسان ناچار است خمیده راه برود. سابق بر این در قسمت مسدود شده چاهی به عمق 4 متر وجود داشته که به سمت خاور منتهی می*شد و دارای سالن*ها وفضاهای وسیعی بود و حتی اجناس عتیقه و کتاب*های خطی نیز از این غار به دست آمده است. نکته جالب توجه این که در مدت بازدید از این غار یک جمجمه انسان و یک تکه سنگ سیاه تراشیده شده به دست آمد. غار مذکور در صورت درست بودن روایت روستاییان غار جالبی خواهد بود ولی در غیر این صورت دیدنی و جالب نیست. در گلیان غار دیگری نیز وجود دارد که به علت وصل شدن فاضل آب منازل به غار غیر قابل بازدید است.روستای استخری (اسطرخی) شیروان هم دارای غاری کوچک اما دیدنی می*باشد که در کنار آبشار بلند روستا
کاروانسراي ديرگچين
اين کاروانسرادر جنوب ورامين قرار دارد و دژ و کاروانسرايي بسيار استوار است که به نام هاي دژ کردشير، دير الجص ، قصرالجص و دير گچين در منابع مختلف از آن ياد شده است. مطالعات مقدماتي صورت گرفته توسط محققين ، قدمت اين بنا را به دوره ساساني نسبت مي دهد ، ولي به احتمال زياد اين اثر از سابقه طولاني تري برخوردار است. ديرگچين ، در دوره صفويه به صورت اساسي تجديد بنا شد و آنچه امروز برجاست، بنايي صفوي را نمايان مي سازد.

اين دير بر سر يکي از راه هاي اصلي ري به قم ، تا اواسط دوره قاجار مورد استفاده بود. دور تا دور حياط مرکزي 40 اتاق براي مسافران وجود داشت. در اين کاروانسرا آسياب ، مسجد و ساختمان هشت ضلعي براي اقامت خواص در چهار گوش بنا موجود بود.


کاروانسراي رباط کريم
کاروانسراي فتحعلي شاهي رباط کريمدر مسير جاده تهران – ساوهقرار گرفته و به سبک دو ايواني است. ورودي کاروانسرا از ايوان غربي است. ايوان شرقي به عنوان شاه نشين کاربرد داشت. اين کاروانسرا داراي يک حياط مرکزي با اتاق هايي ايوان دار است که دور تا دور اين حياط احداث شده اند. در پشت اتاق ها سالن هاي طولاني به عنوان بارانداز تعبيه شده که دسترسي به آنها از طريق ورودي هايي که چهار کنج حياط قرار دارد، ميّسر است. مصالح به کار رفته در اين بنا سنگ ، آجر ، ملات گل و گچ است و تنها تزئينات کاروانسرا آجرکاري است.

کاروانسراي رباط کريم داراي دو کتيبه است که روي يکي از آنها تاريخ 1240 هـ . ق و نام باني «آقا کمال» حک شده است.

کاروانسراي شاه عباسي کرج
کاروانسراي شاه عباسي کرجدر شاهراه ارتباطي شرق به غرب ايران در دوران باستان ، يعني خراسان به قزوين قرار دارد. اين بنا متعلق به دوران صفوي است و به سبک چهار ايواني ساخته شده ؛ مساحت کل بنا 3000 متر مربع و مساحت حياط مرکزي 900 متر مربع است. ورودي کاروانسرا از ايوان شمالي است. دور تا دور حياط مرکزي آن 21 حجره ايواندار براي استراحت مسافرين تعبيه گرديده؛ همچنين 5 بارانداز براي نگهداري کالا و استقرار همراهان و نگهبانان کاروان ها طراحي شده است.

کاروانسراي شاه عباسي در طول حيات خود کاربري هاي متنوعي داشت؛ ابتدا به عنوان پناهگاه براي استراحت کاروانيان و حيوانات آنها به کار مي رفت و در اوايل دوره قاجار به عنوان اردوگاه نظامي استفاده مي شد. در اواخر دوره قاجار هم با تغييرات و تعميراتي که در بنا به وجود آمد به عنوان اولين مدرسه برزگران ايران مورد بهره برداري قرار گرفت. در دوران پهلوي با انتقال مدرسه برزگران به محل دانشکده کشاورزي فعلي ، بنا به عنوان انبار غله اداره کشاورزي کرج مورد استفاده قرار گرفت.

با تأسيس اداره ميراث فرهنگي کرج و استقرار آن در محل کاروانسرا ، عمليات حفاظت و مرمت بنا آغاز شد و انبار غله به جاي ديگري انتقال يافت.

کاروانسراي عين الرشيد
اين کاروانسرادر 152 کيلومتري جنوب شرقي تهران ، در محدوده پارک ملي کوير مرکزي ايران ، بر سر راه کاروان روي اصفهان به فرح آباد ساري قرار دارد.

کاروانسراي عين الرشيد داراي نقشه مربع شکل به صورت چهار ايواني ، شامل يک حياط مرکزي با چهار ايوان و اتاق هايي در اطراف آنها است. در چهارگوشه ي بنا چهار برج مدور و حد فاصل برج ها در جهات شمالي ، جنوبي و غربي داراي يک نيم برج است. کاروانسرا داراي دو ورودي در جهات شرقي و غربي است. ورودي اصلي بنا در شرق قرار دارد و داراي سردري رفيع با تزيينات آجري و کاشي است.

در داخل بنا 22 حجره در چهار گوشه حياط مرکزي مشاهده مي شود. مصالح کاروانسرا آجر ، سنگ و گچ ، و نماي داخلي و خارجي آن از آجر و سکوسازي اطراف ، از قلوه سنگ هاي آذرين است.

تزيينات بنا شامل آجرکاري ، کاشيکاري و تلفيقي از آجر و کاشي است که سر در ورودي را نيز تزيين نموده است. بقاياي يک آب انبار در مجاورت بنا به چشم مي خورد.

کاروانسراي قصر بهرام
اين کاروانسرادر فاصله 3 کيلومتري شمال شرقي کاروانسراي عين الرشيد و در 154 کيلومتري تهران قرار دارد. بناي کاروانسرا از دوران صفوي به جاي مانده و به نام عباس آباد نيز شهرت دارد.

نقشه اين کاروانسرا به صورت چهار ايواني است و اتاق ها در اطراف حياط مرکزي و اصطبل ها در پشت آن قرار دارند . در چهار گوشه بنا نيز چهار برج بزرگ و در حد فاصل آنها دو نيم برج با پلان 16 وجهي به چشم مي خورد . ورودي هاي کاروانسرا در دو سمت شمالي و جنوبي با سردري بزرگ است.

حياط مرکزي به صورت هشت ضلعي با 24 اتاق در اطراف است. اتاق بزرگ معروف به شاه نشين ، برخلاف ديگر قسمت ها در دو طبقه بنا گرديده است. در مرکز حياط حوض آبي قرار دارد که امتداد آن از طريق آبراهه ي سنگي به سمت جنوب تا 5/7 کيلومتري بنا به چشمه اي به نام «چشمه سياه» کشيده شده است.

کاروانسراي ينگه امام
در روستاي ينگه امام به فاصله 100 متري جاده کرج – قزوين، کاروانسراي شاه عباسي ينگه امام قرار دارد. طرح کلي کاروانسرا مستطيل شکل است. از چهار ضلع کاروانسرا تنها ضلع شرقي وضعيت اصلي خود را حفظ کرده و مي توان گفت نماي اصلي کاروانسرا در اين سو قرار داشت.

داخل کاروانسرا حياط وسيعي وجود دارد که با صُفـّه ( ايوان ) هايي در چهار گوشه بنا ، به هشت ضلعي تبديل شده و چنان مي نمايد که در بناي آن از طرح مساجد يا مدارس چهار ايواني پيروي شده باشد .

از داخل کاروانسرا ، نماي جنوبي ، سر در ورودي را که طاق قسمت جلوي آن فرو ريخته ، نشان مي دهد . در هر سوي سر در ، سه صفه يا ايوان و فضاهايي در پشت آنها قرار دارد.

نکته ي جالب ، به کار بردن آجرهاي تراش دار در نبش اغلب جرزها است که به صورت هلال در آمده و جرزها جلوه اي جالب تر يافته اند.