کوهها

لرستان را بايستي سرزمين كوه‌هاي عظيم و قلل رفيع دانست . بيش از 85 درصد مساحت استان را كوه‌ها و ارتفاعات و نقاط رفيع تشكيل داده و وسعت دشت‌هاي استان حدود 380 هكتار است . در این استان 35 قله با ارتفاع بیش از سه هزار متر وجود دارد .

کوههای شرقی و جنوب شرقی : در این ناحیه که مرتفع ترین قلل استان واقع شده ، اشترانکوه با حدود 4050 متر ارتفاع از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد یافته و دارای قلل متعدد می باشد در جنوب اشترانکوه کازنهستان و در غرب آن کوه سرسبز واقع شده است . این کوهها در تمامی سال پوشیده از برف می باشند و از منابع آبی مهم استان به شمار می روند دریاچه های زیبای این کوهها در حوزه آبریز رودخانه دز قرار دارند .

کوههای شمالی : در شمال استان کوههای مرتفع از قبیل گرین با 3623 متر ، رخاش 3592 متر ، میش پرور با 3587 متر و خرگوشناب وجود دارد . این کوهها در حد فاصل بروجرد و الشتر قرار گرفته و به صورت سدی ارتباط بخش شمال غربی با شمال شرقی را از یکدیگر قطع نموده است .

کوههای مرکزی : رشته کوهی که بخش میانی شهر خرم آباد را در برگرفته ، سفید کوه نام دارد . این کوه در شمال غربی شهر قرار گرفته از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد دارد و ارتفاع آن 2931 متر می باشد و نیز کوه هشتاد پهلو با 2991 متر در این ناحیه قرار دارد .

کوههای غربی : کوههای موجود در غرب استان كه کوهدشت را در بر گرفته اند عموماً به صورت موازی در جهت شمال غرب به جنوب شرق امتداد یافته که مهمترین آنها عبارتند از کوه هنجیس با 2642 متر ، پشتکوه با 2002 متر مله کوه با 2004 متر ، کوه بلوران با 1902 متر ارتفاع و چند رشته از انتهای غربی استان قرار گرفته اند .

کوههای جنوبی : بخشهای جنوبی استان از رشته کوههای کمتری ( در مقایسه با سایر نواحی ) برخوردار است مهمترین کوههای این بخش عبارتند از : کوه از ، گراخو ، کو ، سراب و کوه گریوه .

اشترانكوه : اشتران كوه رشته كوهی به درازای تقريبی 50 كيلومتر است كه در محدوده اليگودرز و بروجرد در جهت شمال باختری – جنوب خاوری امتداد دارد . اين رشته كوه يكی از زيباترين كوه های كشور به شمار می رود كه يخچال های طبيعی و دايمي آن در تمام سال برف و يخ پوشيده شده است . اشتران‌كوه قلل متعددی دارد كه بلندترين قله آن معروف به چال كبود و به نام «سن بران» است كه 4100 متر از سطح دريا ارتفاع دارد . اين رشته كوه از خاور به باختر به شكل مارپيچ امتداد می يابد و در هر پيچ يك نيم دايره تشكيل می دهد كه در اصطلاح محلی به اين نيم دايره ها چال می گويند . در انتهای هر چال كه به زير قلل و خط الراس های مرتفع منتهی می شود ، يخچال های دايمی وجود دارد . چال های اشتران‌كوه و قله هاي مهم آن به ترتيب از باختر به خاور عبارتند از : چال های ميشان ، كبود ، بران ، فيال سون ، پنجم ، پيار و چال همايون . چال همايون آخرين چال مهم اشتران‌كوه است كه قله مرتفع كفت همايون با 4000 متر ارتفاع در آن قرار دارد . چشمه معروف و بزرگ شاه تخت كه بزرگ‌ترين سرچشمه آب دز است ؛ نيز در اين محل واقع شده است . از سوی ديگر ، درياچه زيبای گهر نيز در قسمت جنوبی اين چال قرار گرفته و جاذبه های گردشگری آن را دو چندان كرده است . تا قبل از سال 1336 به اين قله صعود نشده بود ، ولی از آن سال به بعد صعودهای مكرری به قله ياد شده صورت گرفته است . راه صعود به اين رشته كوه از دو طريق صورت می گيرد . برای صعود به قلل چال كبود از طريق ايستگاه در بند و روستای تيون و صعود به قلل ديگر آن از طريق روستاهای دره تخت و دره رودخانه و ديگر شعبه های آن امكان پذير است .

كوه تمندر : رشته كوه تمندر در نواحی بريرود و زلفی شهرستان اليگودرز واقع شده است و دارای چهار رشته شمالی ، جنوبی ، خاوری و مركزی است . رشته شمالی دو قله از ناو دره سر را در بر می گيرد كه به ترتيب 3200 و 3500 متر ارتفاع دارند . رشته مركزی دارای شش قله به نام های قله مركزی تمندر ، هما ، قله شمالی ، خاوری و جنوبی تمندر و قله جنوبی دره سر است كه همه آن ها بيش از 3500 متر ارتفاع دارند . قله مركزی تمندر 3900 متر ارتفاع دارد . رشته شمالی تمندر دو قله فرسش و قله جنوبی را شامل می شود كه به ترتيب 3600 و 3850 متر ارتفاع دارند . رشته جنوبی تمندر نيز شامل يك خط الراس 15 كيلومتری است كه در انتهای باختری آن قله مخروبه قديمی به نام قلعه دختر قرار دارد .

کوه گرین : کوه گرین از رشته کوههای مهم غرب ایران است که بیشتر مساحت آن در شمال استان لرستان و بخشی نیز در استانهای همدان و کرمانشاه قرار دارد . گرین از رشته کوههای بلند زاگرس است که در ادامه اشترانکوه قرار دارد و طول آن به بیش از ۱۸۰ کیلومتر می رسد . این رشته کوه در استان کرمانشاه به کوههای پرو و بیستون می پیوندد . قله های بلند آن شامل یال کبود در کوه چهل نابالغان با ارتفاع تقریبی ۳۸۵۰ متر در جنوب نهاوند ، قله ۱۸ یال در بروجرد و نیز قله ولاش (۳۶۲۳ متر)در شمال الشتر است . دیگر قله های آن شامل بازگیر و چهل تن می شود . گرین از غرب به دلفان ، از شمال به شهرستان نهاوند ، از شرق به شهرستان بروجرد و از جنوب به شهرستان سلسله محدود می شود . گرین در گویش محلی گرّو و در گویش لکی گروین نامیده می شود و یکی از کانونهای آبگیر دائمی لرستان است که رودهای دز و گاماسب را تغذیه می کند . سرابهای فراوانی در پای این کوه وجود دارد و آب آشامیدنی بروجرد و نیز آب مورد نیاز کشاورزی دشت سیلاخور نیز از همین سرابها تأمین می شود . صعود به کوه گرین از طریق روستاهای غرب شهر بروجرد ، جنوب نهاوند یا شمال الشتر امکان پذیر است . دهکده ییلاقی ونایی در این پای این کوه قرار دارد . این کوه خرس ، کفتار ، گرگ و روباه دارد و در گذشته پلنگ نیز داشته است . از مرتفع ترین و زیباترین قله های این رشته کوه ، قله ولاش است که مسیر صعود آن از روستای پرسک در شرق الشتر یا از ونایی و تیزه زن در بروجرد ممکن می باشد .

چهل نابالغان : چهل نابالغان یکی از کوه های عظیم زاگرس در مرز استان لرستان و استان همدان است . چهل نابالغان از شمال به نهاوند ، از جنوب به الشتر ، از غرب به شهرستان دلفان و از شرق به بروجرد محدود است . بلندترین قله آن یال کبود با ارتفاع تقریبی ۳۸۵۰ متر است . چهل نابالغان بخشی از رشته کوه بزرگ گرین است و دسترسی به آن بیشتر از الشتر یا نهاوند امکان پذیر است . سراب گاماسیاب در دامنه شمالی این کوه قرار دارد

غارها و دره ها
غار دوشه‌ : غار تاريخي‌ دوشه‌ در روستاي‌ كرشوراب‌ از توابع‌ بخش‌ چگني‌ خرم‌آباد واقع‌ شده‌ است ‌. غار دوشه‌ حاوي‌ نقاشي‌ها و كتيبه‌هاي‌ تاريخي‌ متعدد و جالب‌ توجه‌ است‌ . ارتفاع‌ سقف‌ تا كف‌ غار در حدود پنج ‌متر است‌ و داخل‌ آن‌ به‌ شكل‌ دايره‌اي‌ منظم‌ است ‌. بر ديوارهاي‌ مسطح‌ اين‌ غار در حدود 110 نقش‌ با رنگ‌ سياه ‌نقاشي‌ شده‌ و بر ديواره‌ غربي‌ آن‌ نيز به‌ جز نقش‌هاي‌ ياد شده‌ ، دو كتيبه‌ وجود داشته‌ كه‌ يكي‌ به‌ كلي‌ از بين‌ رفته‌ و ديگري‌ نيز محو شده‌ است ‌. مهم‌ترين‌ علت‌ سالم‌ ماندن‌ نقوش‌ كتيبه‌ ، دوري‌ آنها از عوارض‌ طبيعي‌ است‌ . در دهانه‌حفره‌هاي‌ انتهايي‌ غار ، استخوان‌هاي‌ انسان ‌، حيوان‌ و سفال‌هاي‌ شكسته‌ يافت‌ شده‌ است ‌. اين‌ غار اعجاب‌انگيز جزو ميراث‌ ملي‌ ايران‌ در استان‌ لرستان‌ بشمار مي‌رود .
غار كوگان‌ : اين‌ غار يكي‌ از معدود غارهاي‌ مصنوعي‌ است‌ كه‌ به‌ دست‌ انسان‌ در دل‌ كوهستان‌ها بوجود آمده‌ است ‌. اين‌ غار در فاصله‌ هشت كيلومتري‌ خرم‌آباد - كرمانشاه‌ واقع‌ شده‌ است‌ . غار كوگان‌ جزو غارهاي‌ چند طبقه‌است‌ كه‌ دسترسي‌ بسيار سختي‌ دارد . اين‌ غار دژ مانند به‌ استناد سكه‌هايي‌ كه‌ در اطراف‌ آن‌ به‌ دست‌ آمده ‌، به‌ دوره ‌اشكانيان‌ تعلق‌ دارد و طي‌ قرون‌ متمادي‌ به‌ عنوان‌ يك‌ محل‌ سكونت‌ دائمي‌ مورد استفاده‌ قرار گرفته‌ است ‌.
غار قاژه‌ يا مغار : اين‌ غار در جنوب‌ شرقي‌ "كوه‌ يافته‌" از بخش‌ چگني‌ خرم‌ آباد واقع‌ شده‌ است‌ كه‌ در داخل‌ آن ‌، تعدادي‌ استالاكتيت و استالاگميت دارد . دهانه‌ غار به‌ سوي‌ شرق‌ است ‌. در داخل‌ غار ، حوضچه‌ آب ‌سرد نسبتاً بزرگي‌ با بيش‌ از 5/1 عمق‌ وجود دارد . اين‌ غار ، اقامتگاه‌ موقت‌ شكارچيان‌ است ‌. بازديد از اين‌ غار و تماشاي‌ طبيعت‌ اطراف‌ مسير آن ‌، جذاب‌ و ديدني‌ است‌ .
غار قمري‌ : غار قمري‌ در غرب‌ دره‌ خرم‌ آباد واقع‌ شده‌ است‌ و سطح‌ داخلي‌ دهانه‌ آن‌ بيش‌ از 200 متر است ‌. طول‌ راهرو غار ، باريك‌ و طولاني‌ است‌ و تاكنون‌ انتهاي‌ آن‌ كشف‌ نشده‌ است‌ .
غار كلماكره پل‌دختر : «كلماكره» به زبان محلی به معنی جايگاه بز (كل كوهی) و انجير است . اين غار در 20 كيلومتری شمال باختری شهرستان «پل دختر» واقع شده و از جنبه های طبيعی و فرهنگی ، در زمره غارهای با ارزش كشور است . «كلماكره» در يك منطقه باستانی ، در ارتفاعات معروف به كوه مهله و در يكی از دره باغ ها واقع شده است . اين غار از نظر ساختار ، در سازندهای آهكی دوره كرتاسه به وجود آمده و با توجه به ته نشست های رسوبی و آهكی فراوان، حاوی استالاگتيت (چكنده ها) و استالاگميت (چكيده های) بسيار زيباست . وجود همين ساختارهای طبيعی ، عظمت و زيبايی خاصی به آن داده است . تالارها ، حفره ها و شكاف های متعدد ايجاد شده در غار ، فضايی اسرار آميز به آن داده و بيننده را به تحسين و اعجاب وادار می كند .
منبع- میراث فرهنگی استان لرستان