کاروانسراها

 كاروانسراهاي زنجيره اي كه در مسير راههاي سراسري و گسترده استان لرستان بنا شده اند ، اهميت و ارزش اين شبكه راههاي ارتباطي شمال به جنوب و شرق به غرب را به خوبي نشان مي دهند . از نمونه هاي اين آثار ارزنده و متعدد كه در ادوار مختلف ساخته شده و مورد استفاده قرار گرفته اند ، مي توان به كاروانسراهاي گوشه ، چشمك ، ميشوند ، اوسر ، چارتا و قلعه رزه از دوره صفوي و كاروانسراي ميرزا سيدرضا در شهر خرم آباد را از دوره قاجار و... اشاره كرد .

کاروانسرای چارتا : این کاروانسرا در دامنه جنوبی کوه کیالو و بعد از کاروانسرای سرو گل و قبل از کاروانسرای رزه واقع شده است . اطراف کاروانسرای خالی از سکنه بوده و فقط یک خانوار عشایر در داخل کاروانسرا زندگی می کنند . پلان کاروانسرا مستطیل شکل و به ابعاد 525 × 28/5 با جهت شرقی غربی می باشد . ورودی بنا در قسمت جنوبی می باشد ، مشخص نمودن وضعیت کاروانسرا به علت تخریب امکان پذیر نمی باشد با این وجود به نظر می رسد که کاروانسرا دارای بیش از یک حیاط بوده است . کاروانسرای چارتا در بین کاروانسراهایی که تاکنون شناسایی شده بزرگترین طول را با52/5 متر دارا می باشد . علاوه بر آن کمترین عرض را با 5/28 متر ما بین کاروانسراهایی که تاکنون شناسایی شده به خود اختصاص داده است . این کاروانسرا به جز بخش کوچکی از جنوب شرقی آن کاملاً تخریب شده ، در جنوب شرقی سه اطاق پا برجا می باشد که دارای ورودی قوسی شکل و سقف بنا به دو صورت گنبدی و گهواره ای که از سنگ و گچ می باشد . برخلاف کاروانسراهای گذشته در این کاروانسرا مطلقاً از آجر استفاده نشده و به نظر می رسد که هشتی ورودی کاروانسرا و سقف سه اتاق موجود در جنوب شرقی به صورت گنبدی و در داخل اطاقها طاقچه های متعدد و شومینه تعبیه شده است . در بعضی از اطاقهای تخریب شده اش گوشواره جهت زدن سقف گنبد به چشم می خورد .

کاروانسرای "میشوند" : این کاروانسرا به فاصله حدود 60 متری رودخانه" میشوند" سرحد فاصل کاروانسرای آوسر و کاروانسرای سرو گل در شمال منطقه کوه خرگوشان در رشته کوه کیالو واقع شده است . ارتفاع کاروانسرا از سطح رودخانه حدوداً 20m است . در یک کیلومتری غرب کاروانسرا روستایی به نام مال گه کره واقع شده که خالی از سکنه بـوده است . پلان کـاروانسـرا مستطیل شکل به جهت شرقی غربی می باشد . کاروانسرا با پلان مستطیل شکل چهار برج در چهار گوش می باشد که تنها برج غربی آن پابرجاست و بقیه برجها تخریب شده است . ورودی کاروانسرا در بخش شرقی باطلاق هلالی ( مازه دار ) از آجر زده شده است . حیاط مرکزی کاروانسرا به فاصله 6.2 متری از ورودی واقع شده است . به نظر می رسد کاروانسرا دارای دو یا چند حیاط بوده است . حیاط جنوب شرقی به ابعاد متر مشخص می باشد . در اطراف حیاط مرکزی اتاق های متعددی جهت اسکان مسافران تعبیه شده است . آنچه از بقایای دیوار و اثر آن مشخص می باشد اینکه اصطبل کاروانسرا می بایست در قسمت غربی و شمال غربی کاروانسرا بوده باشد . تمام ورودی ها از سنگ بوده و به نظر می رسد همگی از ابتدای ساخت از جنس سنگ بوده و در دوره های بعدی بازسازی شده در بعضی از قسمتهای آن آجر به کار رفته است . همچنین همه سقفهای اتاق ها از سنگ بوده که در دوره های بعدی از آجر استفاده شده ، سقفها به دو دسته تقسیم می شوند : 1- سقفهای گنبدی 2- سقفهای هلالی پلکانی از سنگ و گچ ساخته شده که امکان دستیابی به پشت بام کاروانسرا را میسر می سازد. در داخل دیوارهای اطراف حیاط مرکزی کاروانسرا کانال هایی جهت انتقال آب پشت بام به پایین ساخته شده است . ارتفاع کاروانسرا از لبه کنگره تا کف حیاط حدود پنج متر می باشد و قطر دیوارها از پایین به بالا کمتر می شده ، مصالح به کار رفته در کاروانسرا عمدتاً از سنگ و گچ می باشد ولی از آجر در دوره های بعدی جهت ساخت در بعضی از ورودی ها و سقف اتاق ها استفاده شده است .

کاروانسرای چمشک : این کاروانسرا در دامنه کوه شخسک در مسیرراه باستانی شاپور خواست به خوزستان در روستای پشت تنگ چشمک واقع در 46 کیلومتری خرم آباد واقع شده است . پلان آن تقریباً مربع و در ساخت آن از سنگ ، آجر و ملات گچ استفاده شده است . ناودانهای آن همه از سنگ و دارای بارویی با کنگره های نیم دایره تزئینی است . طول و عرض باروی این کاروانسرا 43 در 5/47 متر و ورودی آن به سمت جنوب و هلالی شکل است . صحن آن 12 × 25 متر که 15 رواق اطراف آن را احاطه نموده است . شکل اصلی بنا به صورت چهارضلعی و ارتفاع آن به پنج متر می رسد و همچنین دارای 12 اتاق و از دو قسمت ساخته شده که قسمتی برای سکونت کاروانیان قسمتی دیگر جهت نگهبانان و بخش نیز جهت نگهداری چهارپایان مورد استفاده قرارگرفته است . اصطبل این بنا قابل مقایسه با کاروانسرای گوشه است . حصاری با چهار برج دور تا دور کاروانسرا وجود داشته که بقایای آن باقی مانده است به همین خاطر نام دیگر این کاروانسرا قلعه چمشک است . این کاروانسرا دومین منزل از خرم آباد به خوزستان است که پس از آن کاروانسراهای قلعه نصیر ، آوسر میشوند ، چارتا و قلعه رزه واقع شده است . این بنا از لاشه سنگ باملات گچ در دیوارهای خارجی و در بخشهای داخلی تا پارکارطاقها ساخته شده است . طاقها عمدتاً آهنگ و گنبدهای چاربخش است .حصار کاروانسرا با شش متر ارتفاع دارای کنگره های هلالی شکل در لبه دیوار است . در مجموع کاروانسرای چمشک دارای 19 اتاق ، دو اصطبل و سه حیاط می باشد . هر اتاق از دو بخش تشکیل شده که بخش پشتی باری نگهداری حیوانات و بخش برای اقمت کاروانیان بوده است .

کاروانسرای گوشه شینه شاه (شهنشاه ) : کاروانسرای گوشه در حدود 20 کیلومتری جنوب خرم آباد و بعد از کاروانسرای میرزا سید رضا و قبل از کاروانسرای چمشک به فاصله یک منزلی خرم آباد واقع شده است . کاروانسرای گوشه در داخل روستای گوشه به فاصله 50 متری شمال غرب مقبره شجاع الدین خورشید سرسلسله اتاکبان لرکوچک واقع شده است . کاروانسرا چهارضلعی از نوع دو ایوانی است به ابعاد 41.50 ×32.80 متر می باشد ، ورودی کاروانسرا در ضلع جنوبی بوده که بعد از طی راهرویی به طول حدوداً شش متر به حیاط مرکزی کاروانسرا وارد می شویم . در ضلع شمالی کاروانسرا اصطبل سراسری به طول 50/39 و عرض 70/2 متر واقع شده ، کاروانسرای گوشه دو ایوان دارد که درشمال و جنوب واقع و در اطراف ایوان شمالی در هر طرف ایوان نماهایی موجود است . تمام ورودی ها دارای طاق هلالی که به تناوب از سنگ و آجر استفاده شده و لیکن سقف اطاقها همگی از آجر بوده که به صورت گهواره و هلالی زده شده اند . کاروانسرا دارای 18 اتاق و یک شبستان در ضلع شرقی می باشد . حیاط کاروانسرا مستطیل شکل به ابعاد 41.50 × 21.9 متر می باشد . در گوشه جنوب غربی حیاط کاروانسرا پلکانی از سنگ و گچ جهت دستیابی به پشت بام کاروانسرا وجود دارد . در این کاروانسرا از مصالح سنگ و گچ جهت بدنه ها و از آجر برای طاقها و سقف بنا استفاده شده است . بنای موجود کاروانسرای پوشه به نظر می رسد از دوره صفوی بوده و تعمیراتی نیز در دوره قاجار در آنان انجام شده . در حال حاضر قسمتهایی از آن تخریب شده پا برجا ترین و سالمترین کاروانسرای موجود در منطقه کاروانسرای گوشه می باشد ، و دلیل آن هم این است که تا چند سال اخیر جنبه کاربردی داشته است . مردم منطقه این کاروانسرا را به عنوان کاروانسرای شاه عباسی می شناسند

پل ها
پل‌ كرودختر : در غرب‌ سرطرهان‌ بر روي‌ رود سيمره‌ در جاده‌ خرم‌ آباد – انديمشك ‌، پل‌ كرودختر واقع ‌شده‌ است ‌. محل‌ پل ‌، به‌ نام‌ «سي‌ پله‌» مشهور است ‌. اين‌ پل‌ چهار چشمه‌ داشته‌ كه‌ تاق‌ دو چشمه‌ آن‌ باقي‌ مانده‌ است ‌. اندازه‌ دهانه‌ هر تاق‌ يا چشمه‌ 11 متر و ارتفاع‌ آن‌ تا بستر خشك‌ 2/19 متر است ‌. دو پايه‌ شرقي‌ و غربي‌ آن‌ به‌ كوه‌تكيه‌ دارند . طول‌ پل‌ 16 متر است‌ و بعضي‌ از سنگ‌هاي‌ آن‌ نيز بزرگترند . تاريخ‌ بناي‌ اين‌ پل‌ روشن‌ نيست ‌.
پل آجري ( گپ ) : پل آجري در مركز شهر خرم آباد و بر روي رودخانه گلال واقع شده است . اين پل دو قسمت شرقي و غربي شهر را به هم متصل نموده و داراي 24 چشمه طاق است . طول آن بيش از 350 متر ،پنهاي آن 5/8 متر و ارتفاع آن از كف رودخانه تا روگذر پل هشت متر مربع است . مواد و مصالح آن در قسمت پايه ها از سنگهاي تراشيده شده با ملات آهك و گچ و پايه هاي چشمه طاقها از آجر ساخته شده است . برسينه اي شمالي پل كتيبه هاي سنگي نصب شده است كه با حروف مقطعه نوشته شده و به عنوان طلسم معروف است . بخش مياني پل و شاه نشين آن شباهت زيادي با شاه نشين پل خواجو در اصفهان دارد كه در اثر سيل تخريب شده و مجدداً با سيمان مرمت شده است . اين اثر ارزشمند در زمان شاه سلطان حسين صفوي ساخته شده و منسوب به حسين خان والي لرستان مي باشد . در دوره قاجاريه به پل محسنيه معروف گرديد . اين بنا به شماره 2354 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .
پل‌ خرم‌آبادي :‌ «پل‌ خرم‌آبادي‌» دومين‌ پل‌ بزرگ‌ شهر خرم‌آباد است‌ كه‌ ساختمان‌ آن‌ به‌ هزينه‌ يكي‌ از معاريف‌ شهر (شادروان‌ حاج‌ علي‌ اصغر ناصري‌ خرم‌آبادي‌) در سال‌ 1333 شمسي‌ آغاز در سال‌ 1335 به‌ پايان‌رسيد . اين‌ پل‌ امروزه‌ نيز مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد .
پل‌ شاپوري‌ : در فاصله‌ دو كيلومتري‌ جنوب‌ غربي‌ خرم‌آباد و در غرب‌ شهر قديمي‌ «ايزدخواست‌» يكي‌ از شاهكارهاي‌ معماري‌ و پل‌سازي‌ دوره‌ ساساني‌ باقيمانده‌ است ‌. اين‌ پل‌ 28 تاق‌ در جهت‌ غربي‌ ، شرقي‌ داشت‌ كه ‌امروزه‌ فقط‌ شش تاق‌ آن‌ باقي‌ مانده‌ است ‌. سطح‌ هر پايه 66 متر (6 *11) و ارتفاع‌ كنوني‌ آن‌ 16 متر است . تاق‌ها باسنگ‌هاي‌ حجاري‌ شده ‌، ساخته‌ شده‌اند . مصالح‌ بنا از سنگ‌ و ملاط‌ تركيبي‌ است‌ كه‌ اكنون‌ نيز جدا كردن‌ آن‌ از سنگ‌ها به‌ سختي‌ امكان‌پذير است‌ .
پل خرم آباد : بر روی رودخانه ای كه از ميان شهر خرم آباد می گذرد پلی از دوره صفويه به يادگار مانده كه هنوز هم مورد استفاده است . اين پل در گذشته دارای 20 چشمه بود كه به جز موج شكن ها و پايه ها ، بقيه آن با آجر و ملاط ساخته شده است . ارتفاع پل 18 متر است . اين پل سنگ نبشته‌ای به طول دو متر دارد و در عرض و حواشی آن نام برخی از سوره های قرآن در دو سطر حك شده است .
پل رودخانه کشکان رود خرم آباد : اين پل بين خرم آباد و انديمشک و بر روی رودخانه کشکان رود قرار دارد و قسمتی از آن خراب شده است بر طبق کتيبه آن که به خط کوفی است ساختمان آن در سال 399 به اتمام رسيده است . اين پل دارای 13 دهانه بوده است . ارتفاع آن درحدود 20 متر است سنگ های پايه آن بسيار بزرگ و تراشيده می باشد . بنای اصلی اين پل را عده ای به دوره ساسانيان منسوب می دارند کتيبه ای به طول و عرض يک متر و ضخامت 75 سانتي‌متر بر روی پل نصب بوده است .
پل كاكارضا سلسله : در مسير راه الشتر به خرم آباد (شاپور خواست) پلي بر رودخانه «ولم» در دره «كاكارضا» وجود داشته است كه خرابه هاي آن هنوز پابرجا هستند . مصالح اين پل از سنگ بود و ساخت پايه هاي آن به دوره پيش از اسلام مربوط مي شود . اين پل ظاهراً در دوره حكم‌راني بدر بن حسنويه ، تعمير و تجديد بنا شده بود .
پل گاوميشان كوهدشت : در خاور سيمره ، نزديك محلي كه آب رود كشگان و سيمره به هم مي پيوندد پايه هاي پلي بزرگ باقي مانده است . اين پل از آن‌جا كه در مسير باستان شناسان يا جهانگردان واقع نشده بود جز در چند مورد نامي از آن به ميان نيامده و معرفي نشده است زيرا از سيمره راهي نزديك تر به طرهان مي رفت و كاروانيان بيشتر از آن راه سفر مي كردند . اكنون تمام رود سيمره از بستر ميان دو پايه پل عبور مي كند كه تاق ان نيز شكسته است . ساير چشمه هاي پل سالم مانده اند . بستر رود سيمره هشت متر پايين تر از كف چشمه هاي پل قرار دارد كه طي چند قرن به وجود آمده است . نزديك به 200 سال پيش ، اين پل را والي پشتكوه مرمت كرده بود .
پل كلهر : در بخش ملاوي شهر ستان پل دختر آثار دو پل تاريخي بر جاي مانده است كه هر دوي آن ها روي رود "كشگان " احداث شده اند . از آن دو يكي پل كلهر است و ديگري پل "كر و دختر" كه در فاصله ۶۵ كيلو متري جنوب پل كلهر قرار دارد . آثار پل مملو يا كلهر در تنگه شمالي دهكده زيباي مملو بر سر راهي كه از طرهان به"ميانكوه" مي رفته ، هنوز باقي است . بناي اوليه پل به قرن چهارم هجري قمري مربوط است .
قلعه ها

قلعه مظفری : قلعه تاریخی مظفری در خيابان 24 متري در امتداد خيابان امام خميني شهر الشتر واقع شده است . اين بناي جنوبي داراي دو طبقه است که در ضلع شرقي آن يك برج دايره شكل متصل به بنا مشاهد مي گردد . قلعه تاریخی مظفری یکی از بناهای زیبا و ارزشمند شهر الشتر است که از دوران قاجاریه به یادگار مانده است . ساختمان قلعه داراي حياطي به ابعاد 20 در 25 متر و زيربنايي به ابعاد 9 در30 متر مي باشد . برج موجود در ضلع شرقي اين مجموعه با مصالح سنگي در پي ديوار تا ارتفاع حدود 5/1 متري ، آجر در نماي برج و چوب و گچ و خاك در قسمت هاي ديگر ساخته شده است . اين برج در طبقه اول داراي تاق مازه دار و در طبقه دوم داراي تيرچوبي است . اتاق هاي طبقات اين ساختمان با برج دايره شكل راه ارتباطي دارد و نماي كلي اين مجموعه با آجر به صورت خفته و راسته تزئين شده است . سردر ورودي راهرو اصلي و سردر پنجره ها به صورت قوس نيم دايره اجرا شده است . مصالح به كار رفته در اين مجموعه آجر ، چوب ، خاك ، گچ ، سنگ در پي ديوار و مقداري پروفيل فلزي است كه در ساختن در و پنجره هاي آهني مورد استفاده قرار گرفته است . پوشش سقف اتاق هاي تحتاني و فوقاني قلعه تاریخی مظفری نیز با تيرچوبي بوده كه زير سقف برخي از اتاق ها با تخته توفال كوبي شده است و سپس با پلاستر گچ اندود شده است . در ضمن سقف اتاق ضلع شمال غربي طبقه همكف داراي مقداري تزئينات گچي است . این بنای قاجاری - پهلوی به شماره 4146 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است .

قلعه فلك الافلاك : قلعه فلك الافلاك بر بلنداي تپه اي باستاني و طبيعي ، در مركز شهر خرم آباد واقع شده است . اين اثر ارزشمند داراي هشت برج و دو حياط مستطيل شكل مي باشد . ارتفاع بلندترين ديوار تا سطح تپه 5/22متر و مساحت كلي آن 5300 متر مربع است . پلان بنا به صورت هشت ضلعي نامنظم است . ورودي آن در جبهه شمالي ودر برج جنوب غربي ساخته شده است كه عرض آن10/2و ارتفاع آن سه متر است . در ساخت اين بنا از مصالحي چون خشت ، آجر(قرمز وبزرگ) ،‌ سنگ و ملات استفاده شده است . از نكات قابل تامل در اين بناي سترگ وجود چاه قلعه به عمق42 متردر حياط اول و گريزگاه اضطراري در حياط دوم مي توان اشاره نمود . از زمان برپايي بنا در عهد ساساني تا دوره هاي متأخر الحاقاتي به آن اضافه شده است(به خصوص دوره صفوي و قاجاري ) اين اثر همان دژ معروف شاپور خواست مي باشد كه در تاريخ ذكر شده است . به لحاظ موقعيت استراتژيكي خود در قرن چهارم ه.ق به عنوان مقر حكومت آل حسنويه و گنجور اين سلسله در زمان آل بويه در آمد . از قرن ششم هجري پس از ساخته شدن شهر جديد خرم آباد اين قلعه نيز بنام خرم آباد معروف شد . احتمالاً نام فلك الا فلاك در دوره قاجار بر آن اطلاق شده است . از بدو شكل گيري اين بناي عظيم و ديدني تا به حال داراي كاربريهاي سياسي ، نظامي ، خزانه سلطنتي ، مقر حكومتي ، پادگان نظامي و زندان سياسي داشته است . اكنون نيز به عنوان موزه باستانشناسي ، مردم شناسي و آزمايشگاه مرمت اشيا و چايخانه سنتي از آن استفاده مي شود . اين بناي كم نظير مربوط به دوره ساساني وبه شماره 883 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

قلعه كوهزاد ( وزنيار ) : اين بنا در شهرستان كوهدشت و در بخش رومشگان واقع شده است . تمامي قسمتهاي برجاي مانده بنا از سنگ و ملاط است و قسمت شمالي آن سالم تر از ساير قسمت هاست . سبك طاق اين قلعه شباهتهايي با قلعه زاخه در همين منطقه دارد . ورودي قلعه به سمت شرق مي باشد و در قسمت شمال پنجره ايي به ابعاد 90* 80 * 100 تعبيه گرديده است . طول و عرض آن 205* 85/3 متر و بلندي طاق 75/2 سانتيمتر است . طول حصار قلعه 60 متر و عرض آن 24 متر و آثار هشت اتاق به خوبي پيداست . موقعيت قلعه بصورتي است كه چشم انداز بسيار زيبايي از درة سيمره و منطقه طرهان و رومشكان را در برمي گيرد . اين اثر منسوب به آيين مهر پرستي و مربوط به دوره اشكاني (پارتي) مي باشد كه به شماره 3760 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

قلعه زاغه (زاخه) : اين دژ در شهرستان كوهدشت و در بخش رومشگان واقع شده و تماماً از سنگ ساخته شده است . سبك و نوع طاق آن با ساير آثار موجود در استان متفاوت است سنگهاي بكارگرفته شده در اين بنا بصورت حجاري شده و قلوه سنگ مي باشد . دمورگان اين اثر را از آثار دوره ايلامي مي داند اما بنا بيشتر خصوصيات معماري ساساني را دارد . بيشتر قسمتهاي آن در زير خاك مدفون است . به احتمال زياد در قسمت جنوبي آن آتشكده اي وجود داشته است .

قلعه منگره : اين قلعه يكی از دژهای مهم و تاريخی خرم آباد است كه روی قله ای به نام «دز» در باختر روستای گرداب ساخته شده و به نيمه دوم قرن پنجم مربوط است . مساحت قلعه نزديك به 2000 متر مربع و سطح اختصاصی ان شامل 12 اتاق است كه طول و عرض هر يك از آن‌ها 50/4×50/5 متر است . در ضلع خاوري، چهار مخزن برای ذخيره آب كنده شده كه ديوار آن‌ها را با ملاط سنگ ساخته اند و روی ان را با نوعی ساروج پوشانده اند . اين قلعه تا سال 795 هجری قمري ، يعنی تا هنگام حمله امير تيمور به لرستان ، اهميت نظامی خود را حفظ كرده بود . اكنون از قلعه منگره تنها ديوار تاق های فرو ريخته آن به جای مانده است ...... ادامه مطلب 

منبع- میراث فرهنگی استان لرستان