شهرستان خلخال
نقشه شهرستان خلخال
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان اردبیل
مرکز شهر خلخال
نام‌های پیشین هروآباد
مردم
جمعیت ۹۲٫۳۳۲ نفر[۱]
مذهب شیعه،[۲] سنی[۲]
داده‌های دیگر
پیش‌شماره تلفنی 045
وب‌گاه فرمانداری خلخال
شهرها
خلخال، هشتجین ،کلور
تعداد بخش‌ها
مرکزی ،خورش رستم، شاهرود

شهرستان خلخال در جنوب استان اردبیل واقع شده‌است و مرکز آن شهر خلخال است.

این شهرستان از طرف شمال به شهرستان کوثر از طرف شرق به‌استان گیلان از طرف جنوب به شهرستان طارم در استان زنجان و از طرف مغرب به شهرستان میانه حدود می‌شود واز طریق فیروزآباد ۱۰۵ کیلومتر با میانه فاصله دارد. شهرستان خلخال در ۴۸ درجه و۳۲ دقیقه طول جغرافیایی و۳۷ دقیقه و۳۷ درجه عرض جغرافیایی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته‌است.

 

اقلیم و آب وهوا

شهر ستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد رشته کوه‌های تالش درشرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به طوریکه بر خلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای خزر می‌ریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستانهای معتدل و رمستانهای سرد است به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آنها آب گرم معدنی خلخال سویی با نام محلی ایستی سو در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال می‌باشد مقدار بارندگی سالانه ثبت شده در ایستگاه‌ها در سال ۱۳۷۹ حدود ۸ /۳۱۲ میلیمتر بوده‌است که نسبت به سال پیش از آن در حدود ۱۰ درصد نشان می‌دهد.

جمعیت

برابر با سرشماری سال ۱۳۷۵ شهرستان خلخال ۱۳۷۹۹۲ نفر جمعیت داشت. بر اساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن در سال ۱۳۷۵ شهرستان خلخال دارای ۱۰۴۴۵۴ نفر جمعت بوده‌است این شهرستان ۵۳۲۵۸ نفر و ۵۱۱۹۶ نفر مرد بوده‌است که نشان دهنده نسبت جنسی ۹۶ است به عبارت دِگر در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن ۹۶ نفر مرد وجود داشته‌است این نسبت برای اطفال کمتر از یکساله ۱۰۶ وبرای بزرگسالان (۶۵ ساله و بیشتر)۱۲۳ بوده‌است نسبت‌های مذکور در نقاط شهر ی به تر تیب ۱۰۳و ۱۰۹ ودر نقاط روستایی ۱۰۷ و ۱۳۰ بوده‌است از جمعیت این شهرستان ۴۳ درصد در گروه سنی کمتر از ۱۵ ساله ۵۱ درصد در گروه ۱۵–۶۴ ساله و ۶ درصد در گروه سنی ۶۵ ساله و بیشتر قرار داشته‌اند و سن بقیه افراد نیز نامشخص بوده‌است شهرستان خلخال دارای ۲۰۳۴۲ خانوار بوده که از این تعداد خانوار ۸۹۱۶ خانوار شهری و۱۱۴۷۲ خانوار روستایی بوده‌اند.

سهم جمعیت شهرستان خلخال از جمعیت کل استان در سال ۱۳۷۵ برابر ۹/۶ درصد وسهم جمعیت شهری و روستایی این شهرستان از جمعیت شهری و روستایی کل استان به ترتیب برابر ۷/۲ درصد و ۱۱/۴ درصد بوده‌است.

تقسیمات کشوری

شهرها: خلخال

شهرها: هشجین

شهرها: کلور

زبان و گویش

زبان مردم شهر خلخال و عمده روستاهای این شهرستان ترکی آذربایجانی می‌باشد. با این‌حال زبان تاتی عمدتاً در بخش شاهرود و خورش رستم، و کردی کرمانجی در برخی روستاها نیز رواج دارد. نواحی که این زبان‌ها در آن رایج هستند به شرح زیر می‌باشد:

  • زبان ترکی آذربایجانی در خود شهر و اکثر روستاهای شهرستان خلخال در بخش مرکزی، سنجبد و چند روستا در بخش شاهرود.
  • زبان تاتی که یکی از زبان‌های منحصر به فرد و باستانی می‌باشد در بیشتر قسمت‌های بخش شاهرود و خورش رستم خلخال رواج دارد.
  • زبان کردی کرمانجی در بخش مرکزی در دهستان لنبر و روستاهای اطراف.

از روستاهای تات‌زبان این شهرستان می‌توان به اسبو، اسکستان، درو، شال، دیز، لرد، کرین، کرنق و گیلوان اشاره کرد.[۳][۴][۵] شهر کلور نیز از شهرهای تات‌زبان است.[۶]

در بیشتر مناطق مردم به جز زبان محلی به زبان ترکی آذربایجانی و زبان فارسی نیز تسلط دارند. از جمله این روستاها خانلر گیلوان، علی‌آباد و ماجولان می‌باشند؛ و قلعه خشتی یمن درشمال روستای خانلر گیلوان منظره چشم نوازی به این منطقه بخشیده‌است. ورودخانه بزرگی از گیلوان به طرف طارم زنجان درجریان است ومحصولات بسیاری از قبیل گردو، سیب، گلابی و غیره را به صورت انبوه بوجود آورده‌است. در این روستا پرندگان بزرگی مثل شاهین، عقاب طلایی در کوه‌ها که به زبان محلی ترکی (قره گوش داشی) می‌باشد جولان می‌دهند.

هنرهای دستی

از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان می‌توان به تهیه شال، جاجیم‌های ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس، لباس‌های پشمی و کرکی و بافت مسند اشاره نمود. متأسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری (پرورش کرم ابریشم) بافت جاجیم‌های ابریشمی نیز متروک شد و حالا در هر کجا جاجیم‌های خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال که قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه می‌شود از صادرات مهم خلخال بوده که آن هم فعلاً کاهش یافته‌است. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده می‌شود که هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته می‌بافند.

جاذبه‌های طبیعی

 

  • چشمه باش بولاقی در روستای وارث آباد، بهترین نوع اب معدنی در خلخال
  • ابشار نوده در نزدیکی روستای نوده
  • چشمه قرخ بلاغ (بیوک گوز) در روستای کلی
  • رودخانه قزل اوزن نیز از کنار روستای نیمه ائیل جاریست.
  • رودخانه گوجلی (گوژلی) چای در روستای کلی
  • غار مقاره در روستای کلی
  • طبیعت زیبا و بکر آلچا بلاغ در روستای کلی
  • چشمه آب سرد میرعادل (یا به زبان ساکنین محلی بیلدیر) که در روستای اندبیل واقع شده‌است.
  • گردنه‌های معروف الماس مجره در مسیر خلخال - اسالم
  • چشمه آب سرد ازناو که در روستای خوجین واقع شده‌است.
  • آبشار نره گر
  • مسیر قدیم خلخال از روستای مجره به گیلان - گیلان
  • طبیعت زیبای روستای مجره
  • غار باستانی معروف ازناو(ازنو مسجدی) روستای مجره
  • امتداد جاده اسالم به روستای مجره و شهر خلخال
  • از جمله ییلاق‌های معرف خلخال ییلاقی بنام سردول که در روستای وهرآورد قرار دارد و ییلاق تابستانی طایفه‌های گوناگون از ایل شاهسون از چندین دهات اطراف و حتی از تالش گیلان است.
  • طبیعت زیبای روستای کلی
  • فنا رود در روستای خوجین
  • حاجت بولاغی (ائلر باغی)
  • آبگرم روستای گرمخانه
  • آبشار قاراگوش قیه سی و گور گور در روستای کلی
     
آبشار قارا قوش قیسی در روستای کلی
 
  • آبشار قاراگوش قیه سی در روستای کلی
  • طبیعت زیبای روستای آل هاشم علیا
  • علف زارهای لار درسی در روستای خانلر گیلوان
     
  • یک سراسرنما از شهر خلخال.
  • دریاچه قارا گول در بالای کوهای روستای وارث آباد

نجه دره باغ عبدالله شمشیری در دامنه‌های آق داق روستای خانلرگیلوان

  • قلعه باستانی یمن درشمال روستای خانلر گیلوان

اقلیم و آب و هوا

شهرستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد رشته کوه‌های تالش درشرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای مازندران و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به طوریکه بر خلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای مازندران می‌ریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستانهای معتدل و رمستانهای سرد است به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آنها آب گرم معدنی گیوی سویی در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال می‌باشد مقدار بارندگی سالانه ثبت شده در ایستگاه‌ها در سال ۱۳۷۹ حدود ۸ /۳۱۲ میلیمتر بوده‌است که نسبت به سال پیش از آن در حدود ۱۰ درصد نشان می‌دهد. شهر خلخال دارای سه رود جاری به نام‌های نورعلی چایی، قز باخان و هرو چایی که از داخل شهر می‌گذرند می‌باشد.

صنایع و معادن

مهم‌ترین صنایع شهرستان خلخال را صنایع دستی تشکیل می‌دهند. شهرستان خلخال یکی از مراکز مهم صنایع دستی استان اردبیل و نیز کل کشور محسوب می‌شود. انواع جاجیم، گلیم، اشیای منبت کاری شده و صنایع چوبی از عمده‌ترین صنایع دستی این شهرستان است. جاجیم بافی در اکثر روستاهای ایران به ویژه اغلب روستاهای آذربایجان مرسوم است و در هر منطقه دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد در شهرستان خلخال جاجیم دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد. در گذشته جاجیم مناسب‌ترین چیزی بود که مردم منطقه روی کرسی می‌انداختند که در این میان جاجیم چیچکلمه CHICHAK‌‌LAMEH با ترکیبی از رنگ‌های متنوع و نقوش لوزی داخل الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی زغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در شهرستان‌های دور و نزدیک نیز به فراموشی می‌رفت ولی روستاییان طبق عادت قدیمی مناسب‌ترین روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته‌اند.

کشاورزی و دامداری

شغل اصلی مردم این منطقه کشاورزی، دامداری و پرورش زنبور عسل است. به طورکلی خلخال از مناطق کشاورزی، باغ داری و دام پروری استان اردبیل است و محصولات عمده اش گندم، جو و حبوبات، برنج، گردو، سیب، گلابی، انگور و پنبه‌است. خلخال به لحاظ داشتن مراتع نسبتاً خوب از دامداری پیشرفته‌ای برخوردار است و انواع فراورده‌های شیری از قبیل: خامه، ماست، کره و پنیر و... هم چنین پشم، پوست و عسل از عمده‌ترین تولیدات دامی این منطقه به شمار می‌آیند. گاوداری مروت شمشیری در روستای خللرگیلوان که با بیش از ۱۵۰ راس گاو شیرده و۵۵ راس گاو گوشتی به اقتصاد این منطقه کمک شایانی کرده وبا به کار گیری ۱۰ نفر بصورت شبانروزی و۵۰ نفر غیر مستقیم مشغول به کار شده‌اند مدیر این این مجموعه مروت شمشیری تأکید داشته که در آینده نزدیک زنبور داری وپرورش ماهی نیز از اولویتهای بسیار مهم بوده تا بتوان برای کلیه جوانان این روستا ایجاد اشتغال نمود.