شهرستان جاسك،با پهنه‌ای حدود 2/16136كيلومترمربع، در كرانه دريای مكران (دريای عمان) در خاور تنگه هرمز قرار دارد و بلندی آن از سطح دريا 8/4 متر است. جاسك‌در گذر زمان دارای نام‌های بسياری چون كارپل، كارپلا،جاشك، كفشك، جك، رأس الجاسك، و جاسك بوده است و در روزگار هخامنشيان، به آن بديس يا باديس می‌گفته اند. به دليل کمبود آب در شهرستان جاسک، کشاورزی رونق چندانی ندارد. توليدات صنايع دستي اين شهرستان بيش‌تر جنبه خود مصرفي‌در منطقه‌داشته و زنان بشاگرد در نقاط روستايي صنايع دستي منطقه را توليد و عرضه مي كند. سمبل صنايع دستي اين ناحيه را مي توان ساخت كپرها كه واحد مسكوني خانواده را تشكيل مي‌دهد، دانست كه از شاخه ها و برگ‌هاي نخل درست مي شود. حصيربافي، زيرانداز بافي، سوزن دوزي، خورجين و جوال دوزي، خرسك پشمي (كه نازك‌تر از گليم است) و كم دوزي از جمله صنايع دستي رواج يافته در اين شهرستان است. مهم‌ترين دليل اهميت يافتن جاسك، موقعيت سوق‌الجيشي آن در كرانه‌هاي خليج فارس بوده است. اين موقعيت از دوره‌هاي پيش از اسلام مورد توجه حكام بوده است. از سوي ديگر، رواج صيد مرواريد و نيز وجود امكان تجارت خارجي براي ايران از اين طريق اهميت آن‌را افزود. با اعمال سياست‌هاي استعمارگرانه انگليس در جاسك در قرن هفدهم، برخي تأسيسات پايه‌اي درمنطقه ايجاد مي‌شود و جاسك از اين منظر اهميت مي‌يابد. هم اكنون نيز جاسك به‌عنوان يك مركز صيد ماهي مطرح است و نيز ويژگي بندرگاهي آن به اهميت اين منطقه افزوده است. سواحل زيبا و گرم درياي مكران(عمان) مهم‌ترين جاذبه‌ي ديدني شهرستان جاسك را تشكيل مي‌دهد. آب های كرانه‌ای جاسك از نظر منبع صيد و راه های دريايی دارای ارزش ويژه‌ای است. بيش تر مردم جاسك به ماهی گيری می پردازند و« بحل» و«يك بنی»، در نزديكی شهر جاسك از صيدگاه های مهم اين ناحيه به شمار مي‌آيند. صيد های مهم اين منطقه ماهی «هوور» و «ساردين» است و ماهی غير خوراكی«موتو» نيز صيد می شود. كوه سيبا درميان شهرستان ميناب و جاسك، آثار انگليسی ها و هلندی ها، اتاق های ساسانی درآخر دماغه كوه مبارك، امام زاده اميرديوان، دژ پرتغالی ها در بندر جاسك، دخمه و گورستان پيش از اسلام در 15 كيلومتری شمال خاوری شهر جاسك، در محلی به نام سعادتمند، ساختمان پست و تلگراف ( 1869 م ) و ساختمان بنگله سرخ ( 1294هـ . ق ) برخي از مكان‌ هاي ديدني و تاريخي شهرستان جاسك را تشكيل مي‌دهند.

مکان های دیدنی و تاریخی


سواحل زيبا و گرم درياي مكران(عمان) مهم‌ترين جاذبه‌ي ديدني شهرستان جاسك را تشكيل مي‌دهد. كوه سيبا درميان شهرستان ميناب و جاسك، آثار انگليسی ها و هلندی ها، اتاق های ساسانی درآخر دماغه كوه مبارك، امام زاده اميرديوان، دژ پرتغالی ها در بندر جاسك، دخمه و گورستان پيش از اسلام در 15 كيلومتری شمال خاوری شهر جاسك، در محلی به نام سعادتمند، ساختمان پست و تلگراف ( 1869 م ) و ساختمان بنگله سرخ ( 1294هـ . ق ) برخي از مكان‌ هاي ديدني و تاريخي شهرستان جاسك را تشكيل مي‌دهند.  


صنايع و معادن


از صنايع و معادن شهرستان جاسك اطلاعات مستندي در دست ما نيست.  


کشاورزی و دام داری


به دليل کمبود آب در شهرستان جاسک، کشاورزی رونق چندانی ندارد. اما با انجام طرح های اصلاحی، مانند کندن چاه های ژرف و تامين آب کشاورزی، می توان فراورده های با ارزشی توليد کرد. از فراورده های کشاورزی اين ناحيه می توان صيفی، توتون، تنباکو، ليمو، پرتقال، نارنگی، گياهان علوفه ای، جو، گندم و خرما را نام برد. در اين شهرستان دامداری به ويژه پرورش بز، زنبورداری و نگهداری شتر رايج می باشد.  


مشخصات جغرافيايي


شهرستان جاسك، با پهنه ای حدود 2/16136 كيلومتر مربع، در كرانه دريای مكران (دريای عمان) در خاور تنگه هرمز قرار دارد و بلندی آن از سطح دريا 8/4 است. اين شهرستان از شمال به شهرستان های كهنوج و ميناب، از خاور به شهرستان چابهار، از باختر به دريای مكران و شهرستان ميناب و از جنوب به دريای مكران محدود می باشد. شمال اين شهرستان كوهستانی بوده و از كوه های گچی و آهكی تشكيل شده است. رشته كوه های بشاگرد باختری كه بيش تر در شهرستان های كهنوج و ميناب قرار دارند، نواحی شمالی شهرستان را پوشانده اند. در اين ناحيه می توان به دو خليج خاوری و باختری جاسك كه به وسيله شبه جزيره جاسك به وجود آمده اند، اشاره نمود. در بخش های نزديك به بندر جاسك، ژرفای چندانی وجود ندارد و لنگرگاه مناسبی برای لنج های باربری و مسافربری به شمار می رود. كرانه های دريای مكران، در برخی نقاط صخره ای و در پاره ای رسی می باشند. شهرستان جاسك مانند ديگر شهرستان های كناره ای خليج فارس و دريای مكران، از آب و هوای گرم و مرطوب برخوردار است كه زير تأثير آب و هوای بيابانی و نيمه بيابانی قرار دارد. بيش ترين حرارت هوا در تابستان 41 تا 52 درجه سانتيگراد می باشد، اما در زمستان هوا معتدل و حرارت حدود 17 درجه سانتی گراد است. پوشش گياهی اين شهرستان متأثر از شرايط آب و هوا و ريزش بارندگی است که در ناحيه حاره‌ای و جنگل‌های كرانه‌ای دارای گونه‌های گرمسيری بوده كه نوار كرانه ای شهرستان را به گونه پراكنده در برگرفته است. جمعيت شهرستان جاسك، ‌در سرشماری عمومی نفوس و مسكن 1375 هـ . ش، 56214 نفر، شامل 28930 نفر مرد و 27284 نفر زن بوده است. مردم شهر جاسك مسلمان و پيرو مذهب شيعه و سنی هستند. زبان آن ها فارسی است و به زبان های بلوچی، عربی و هندی نيز آشنايی دارند. بلندی شهر جاسك از سطح دريا حدود 5 متر و فاصله هوايی آن تا تهران 1274 كيلومتر است. فاصله زمينی اين شهر تا تهران 1760، تا بندرعباس 330، ‌تا ميناب 235، تا خمير 385، تا كنگ 600، ‌تا لنگه 605 كيلومتر است و فاصله دريايی آن تا خرمشهر 665، تا كويت 635، تا بوشهر 520، تا دوحه قطر 405، تا كيش 360، ‌تا بوموسی 200، تا لنگه 215، تا شارجه 215، تا قشم 125، تا بندرعباس 145، تا چابهار 165، و تا مسقط – عمان 130، مايل دريايی است.  


وجه تسميه و پيشينه تاريخي


جاسك‌ درگذر زمان‌دارای نام‌های بسياری چون كارپل، كارپلا،جاشك، كفشك، جك، رأس الجاسك، و جاسك بوده است و در روزگار هخامنشيان، به آن بديس يا باديس می گفته اند. بنا بر نظر برخی از مورخين، نام جاسک بر گرفته از نام ماهی «كفشك» است که در گذشته در آب های كرانه جاسك به فراوانی يافت می شده و بعد ها به جاشك تبديل گرديده است. همانند اين عقيده، برخی نيز با توجه به فراوانی ماهی «كش» ( فارسی)‌ يا «جش» (عربی) در آب های جاسك، نام گذشته اين شهر را «كش» يا «جش» كه بعدها به جاشك تبديل شده است، ذکر می کنند. با اين وجود عده ای نيز اين نام را به قوم «شيهو» که در روزگار كهن در ناحيه جاسك، به ويژه بندر جاسك كنونی، و نيز شمال عمان، زندگی می كرده اند منسوب می دانند. بر اين اساس نام های جاشك، جشن و جاسك، در كرانه های دريای پارس بازگو كننده وجود شيهوها يا جاشوها در اين منطقه است. «جاشو» در لغت به معنی ناويار و ملوان آمده است. درسال 1320 هـ . ش، نام بندر« جاشک» به «جاسك» تغيير می يابد. جاسك از روزگاران كهن دارای اهميت بوده و به عنوان پايگاه دريايی، مركز داد و ستد و بازرگانی مورد استفاده قرار گرفته است. اين شهردر روزگار هخامنشيان بندری آباد و پرجمعيت بوده و در دوران پارت ها، جايگاه استراتژيك و مهمی داشته است. ساسانيان شماری از شهرها و بندرهای پيشين (جاسك، سيراف، ‌هرمز، كيش، … ) را گسترش دادند و تا دور دست ترين سرزمين های آن روزبه داد و ستد پرداختند. جاسك همانند گذشته از مراكز دريايی و بازرگانی ايران محسوب می شد و در سر راه كشتی رانی ايرانيان به هند و چين قرار داشت. پس از برآمدن اسلام، عرب ها اندك اندك همه كرانه های خليج فارس و دريای مكران را در دست گرفتند و در روزگار عباسيان بازرگانی ميان دريای پارس، هند و چين شكوفا شد. در سده 7 هـ . ق، شهر جاسك دارای اقتصادی شكوفا، دريانوردی پيشرفته و مردمی سخت كوش، هنرمند و جنگاور بود و با توجه به آثار و نوشته های تاريخ و جغرافيا نگاران اسلامی، شهر جاسك از دريا نوردی پرتوان، بازار بزرگ، لنگرگاه مناسب و بافت شهری پيشرفته ای برخوردار بوده كه همه كشتی های رهسپار هند و چين، در آن لنگر انداختنه و مسافران و بازرگانان چند روزی در اين شهر به خريد كالا و استراحت می پرداختند.  

 

مکان های دیدنی و تاریخی


سواحل زيبا و گرم درياي مكران(عمان) مهم‌ترين جاذبه‌ي ديدني شهرستان جاسك را تشكيل مي‌دهد. كوه سيبا درميان شهرستان ميناب و جاسك، آثار انگليسی ها و هلندی ها، اتاق های ساسانی درآخر دماغه كوه مبارك، امام زاده اميرديوان، دژ پرتغالی ها در بندر جاسك، دخمه و گورستان پيش از اسلام در 15 كيلومتری شمال خاوری شهر جاسك، در محلی به نام سعادتمند، ساختمان پست و تلگراف ( 1869 م ) و ساختمان بنگله سرخ ( 1294هـ . ق ) برخي از مكان‌ هاي ديدني و تاريخي شهرستان جاسك را تشكيل مي‌دهند.  

جاسک ، شهرستانی در استان هرمزگان . این شهرستان در جنوب شرقی استان هرمزگان قرار دارد. از شمال به شهرستان کهنوج (در استان کرمان )، از مشرق به شهرستان نیک شهر و چابهار (در استان سیستان و بلوچستان )، از جنوب به دریای عمان و از مغرب به شهرستان میناب محدود می شود و مشتمل است بر دو بخش : بَشاگِرد * در شمال شهرستان (به مرکزیت اَنْگُهْران / گوهران ) با دهستانهای جَکْدانْ/ جَگدْان ، گافْرو پارمُون ، انگهران و سردشت ، و بخش مرکزی در جنوب شهرستان با دهستانهای گابْریک ، کَنْگان ، جاسک و سُوَرک . مرکز بخش مرکزی ، بندر جاسک است .

آبادیهای شمالی این شهرستان کوهستانی است . رشته کوه بشاگرد غربی که در شمال شهرستان جاسک است ، از کل رشته کوه بشاگرد ارتفاع کمتری دارد. بلندترین قلة رشته کوه بشاگرد در این شهرستان ، مُهْره (ارتفاع 046 ، 2 متر) است . دیگر کوههای مهم این شهرستان عبارت اند از: گورکوه (ارتفاع 918 ، 1 متر)، گوک (ارتفاع 395 ، 1 متر)، سیبا (ارتفاع 748 ، 1 متر)، مَلْکَمو (ارتفاع 411 ، 1 متر)، بَهْمَدی (ارتفاع 921 متر) و جَنگو (ارتفاع 682 متر؛ رزم آرا، ج 8، ص 94؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 1، 5 و جاهای دیگر؛ جعفری ، ج 1، ص 483، 485، 522 و جاهای دیگر). از شمال به جنوب به تدریج از ارتفاع شهرستان کاسته می شود تا به دشت ساحلی دریای عمان ختم می گردد. سواحل شهرستان در بعضی نقاط رُسی با بافت سست و ماسه ای و در بعضی نقاط صخره ای است (درویش زاده ، ص 742؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 5).

مهم ترین معادن شهرستان که در شمال و در بخش بشاگرد قرار دارند، آهک ، سنگ گچ ، سنگ نمک ، آهن ، منگنز، آزبست (پنبة نسوز)، خاک سرخ ، گوگرد، کرومیت ، و تالک (یا تلق / طلق ) است ( راهنمای مفصّل ایران ، ج 22، ص 173).

رودهای مهم شهرستان از مشرق به مغرب عبارت اند از: سِدیچ ، گابْریک ، جَگین / جَغین ، کهنه ، شهرنو، جاسک ، بَهْمَدی ، تَوَرْکَند، چَلَپّی و گُرازی . این رودها فصلی اند و با جهت عمومی شمال به جنوب ، در فصل پرآبی به دریای عمان می ریزند و فقط آبِ رودِ جگین شیرین است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 5، 16ـ17 و جاهای دیگر؛ افشین ، ج 1، ص 138ـ139، 213 و جاهای دیگر؛ جعفری ، ج 2، ص 168، 264، 414 و جاهای دیگر).

آب و هوای شهرستان جاسک ، به سبب واقع شدن در کنار دریای عمان ، گرم و مرطوب است (رزم آرا، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 5). از گیا چندین هزار اصله مرکّبات ، خرما، کِرِت ، کَهور، کُنار، اِسکَنبیل ، اِشْبَرق و موز دارد. در ارتفاعات آن بادام وحشی و در مشرق بندر جاسک ، در دهانه ها و مصب رودهای جگین و جاسک و شهرنو، جنگل حَرّا وجود دارد ( راهنمای مفصّل ایران ، ج 22، ص 170؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا). در مراتع آن گیاهانی با کاربرد دارویی و صنعتی ، مانند کلپوره و آویشن و گَوَن ، می روید. از زیا کَل و قوچ و میش در ارتفاعات ، پلنگ و کفتار و آهو و گرگ و گراز و روباه در دشت ، و سوسمار و مار و انواع خرچنگ و صدف و لاک پشت در نواحی ساحلی دارد و پرندگان بومی و مهاجر آن عبارت اند از: کبک ، عقاب ، تیهو، حواصیلِ هندی ، کبوتر دریایی و مرغ ماهی خوار ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 5، 22، ج 137، ص 24 و جاهای دیگر).

اساس فعالیت اقتصادی اهالی ، کشاورزی و دامداری است . گندم ، ذرت ، تره بار، مرکّبات ، توتون ، خرما، موز و گیاهان علوفه ای از محصولات آنجاست . زنبورعسل ، گوسفند، گاو، شتر و بزِ تالی (بز مقاوم در آب و هوای منطقه ) نیز در آنجا پرورش داده می شود (همانجاها؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به حسینی ابری ، ج 2، ص 115ـ 118). همچنین ماهیگیری نقش مهمی در اقتصاد شهرستان دارد. انواع ماهیهایی که در آنجا صید می شود عبارت اند از: هَوُور، ساردین ، شیر (قباد) ماهی ، میش ماهی ، مقوا ماهی ، و سارُم ماهی . ممتازترین میگوی ایران به نام میگوی اَندی کُوسْ (با وزن بیشتر و اندازه و طعم بهتر از انواع دیگر) در جاسک صید می شود. یک ماهی غیرخوراکی ، با نام محلی موتو نیز صید می گردد که به مصرف دام می رسد. مراکز صید شهرستان ، دو روستای بَحَلْ و یک بنی ، در نزدیکی بندر جاسک قرار دارند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 1، 6؛





راهنمای مفصّل ایران ، ج 22، ص 172؛ نوروزی ، ص 8). صنایع دستی زنان شهرستان حصیربافی ، بافت زیرانداز و خرسک پشمی ، کُمه دوزی ، سوزن دوزی ، خورجین و جوال دوزی است . کپرها، که خانة بعضی از اهالی اند، از شاخه ها و برگهای نخل ساخته می شوند ( راهنمای مفصّل ایران ، ج 22، ص 174).

طایفة بشاگردی در آبادیهای واقع در دره ها و ارتفاعاتِ بخش بشاگرد، و طوایف بلوچ در دشت زندگی می کنند. گروهی از ساکنان این شهرستان ، سیاهپوست اند که منشأ برخی از آنان افریقایی (زنگباری ـ تانزانیایی ) است و گروهی دیگر از نژاد ساحلی اند که از خلیج فارس تا دماغة امید در جزایر غربی اقیانوس هند، پراکنده شده اند (محیط طباطبائی ، ص 92؛ نوروزی ، ص 7؛ نیز رجوع کنید به کرزن ، ج 2، ص 321).

در دو دهة اخیر، برای توسعة بخش بشاگرد اقداماتی شده است ( رجوع کنید به حسینی ابری ، ج 2، جاهای متعدد).

اهالی جاسک شیعة دوازده امامی و عده ای از آنان نیز سنّیِ حنفی اند. اهالی به فارسی ، عربی و بلوچی سخن می گویند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ص 1، 5). طبق سرشماری رسمی 1375 ش ، جمعیت شهرستان 214 ، 56 تن بوده است که از آن میان 147 ، 47 (ح 83%) روستانشین و بقیه شهرنشین بوده اند (مرکز آمار ایران ، 1376 ش ، ص یازده ).

طبق قانون تشکیلات ایالات و دستورالعمل حکام (مصوب 14 ذیقعدة 1325)، جاسک یکی از بخشهای تابعة شهرستان عباسی در استان جنوب بود (ایران . قوانین و احکام ، ص 68، 74). مسعود کیهان در1311 ش ، جاسک را از بندرهای عمدة بلوچستان ذکر کرده است (ج 2، ص 262) که از 1316 ش جزو استان هشتم (کرمان و مُکْرَان ) و یکی از بخشهای بندرعباس به شمار می رفت (ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان 1316، ص 15 مکرر). این بخش در 1340 ش جزو فرمانداری کل بنادر و جزایر بحر عمان بود ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «تقسیمات کشور ایران »). در نشریة سرشماری عمومی مرکز آمار ایران در آبان 1355 ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، 1359 ش ، ص ذ)، نام جدید این فرمانداری کل ، استان هرمزگان ذکر شده و جاسک ، بخش و مرکز بخشی در شهرستان بندرعباس این استان بوده است (ایران . وزارت کشور، ص 27) که در 12 دی 1366 شهرستانی مستقل گردید (ایران . وزارت کشور. معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت ، ص 100؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی ، ذیل «استان هرمزگان »).

در بارة وجه تسمیة جاسک ، نظرهای گوناگونی وجود دارد. به گفتة برخی ، به سبب وجود آهوی آتْسَک در این ناحیه و دشواری تلفظ آن برای پرتغالیها که بر منطقه مسلط شده بودند، جاسک نام گرفته است ( رجوع کنید به فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج 136، ص 6). محیط طباطبائی نیز به حضور جاشوهای قدیمی با نامهای جاشک ، جشن و جاسک ، درحدود خلیج فارس اشاره کرده است (ص 91ـ92).

آثار قدیمی شهرستان اینهاست : امامزاده امیردیوان ، عمارت تلگرافخانه ، آثار و بقایای قلعة پرتغالیها و خرابه های قلعه ای کهن در حوالی دهستان انگهران


ادامه مطلب